تاریخ مفهومی ایران فرهنگی: از انگارة ایران طبیعی به انگارة ایرانشهری
الموضوعات : • Innovative, creative and methodical descriptions and explanations in the field of theories and methods
سید احمدرضا آزمون
1
,
سید علیرضا حسینی بهشتی
2
1 - دانش آموخته دکتری اندیشه سیاسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2 - دانشیار گروه علوم سیاسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
الکلمات المفتاحية: ایرانشهری, ایران فرهنگی, بافتگرایی, تاریخ مفهومها و سید جواد طباطبایی.,
ملخص المقالة :
مواجهه با چیستی ایران، مواجهه با کلیتی تاریخی و پیچیده است. این پیچیدگی در حیطة بازنمایی و زبان، خود را در قامت انواع استعارهها و مفاهیم و گزارههایی نشان میدهد که قطبیتی از گسستِ مطلق تا تداومی پیوسته را نمایندگی میکنند. تا جایی که به ایران برمیگردد، ما نه با ناسیونالیسم، که با ناسیونالیسمها مواجهایم. اشکال متنوعی از ناسیونالیسمها در طول تحقیقات دهههای اخیر، در ایران و خارج آن معرفی شده و گهگاه به نقد هم سپرده شده است. در این میان اما آنچه در ایران در هیئت انواعی از ناسیونالیسم رومانتیک، باستانگرا، تجددگرا، نژادگرا، مرکزگرا، شیعهگرا، زبان فارسیگرا، «بیجاساز» و ایرانشهری صورتبندی شده است، به اعتباری در چنین دستهای جای میگیرد. دستهای مشخص از این ناسیونالیسمها را باورمندان به تداوم ایران در تاریخ به اتکای فرهنگ شکل میدهند. این ناسیونالیسمها با اذعان به گسستهای ایران از منظر سیاسی، به تداوم ایران در مقامِ یک واحد بزرگ فرهنگی اتکا دارند. این البته به معنای یکدستی و همرأیی گروههای متنوع این دسته نیست و گسترة مفاهیم و استعارهها و گزارههای تولیدشده در آثار این تداومباوران در عینِ همگرایی و همافزایی، نشان از تمایزهای چشمگیری دارد. از اینرو پرسش پژوهش حاضر این است که آنچه تداومباوران از آن با مفهوم «ایران فرهنگی» یاد میکنند، چگونه ممکن شده و تکوین یافته است و در برآیندی قابل تأمل به مواد اصلی برسازندة ناسیونالیسم «ایرانشهری» نزد سید جواد طباطبایی رسیده است. در طول این پژوهش، ابتدا و به شکلی انتقادی مشخص میشود که فرهنگِ بر فرازِ تاریخ ایران یا «ایران فرهنگی» به عنوان مفهومی کلیدی، بر مبنای گفتمانهای متنوعی شکل گرفته است. این گفتمانها از منابع مختلفی تغذیه شدهاند؛ از سنتهای ادبی و فلسفی گرفته تا دیدگاههای نوین در باب تاریخ و جامعه. از اینرو ایران فرهنگی نهتنها یک مفهوم فرهنگی- تاریخی، بلکه محصول تعاملات پیچیدة فکری و زبانی است. تحلیل دقیق این تعاملات به روشنتر شدن مسیر تاریخی شکلگیری این مفهوم کمک میکند. در واقع مفهوم «ایران فرهنگی» در نزد تداومباوران به طور خاص به یک سازة فرهنگی تبدیل شده است که بر پیوستگی فرهنگی ایران تأکید دارد. در این معنا، ایران فرهنگی نه یک مفهوم روشن، صریح و خالی از ابهام، که در حقیقت مفهومی است با دلالتهای کثیر، نامهای متفاوت و شهودهای گوناگون که از مجرای به هم پیوستن عناصر، انگارهها و دریافتهای فردی و گاه جمعی امکانپذیر شده است. بدین اعتبار و بهرغم ادبیات گستردهای که به اتکای این مفهوم تولیده شده و هر دم بیش از پیش نیز تولید میشود، کماکان ابهامها، لایههای ناپیدا و سویههای تاریک و روشنی از حیث نظری در توضیح چندوچون دلالتهای این مفهوم پربسامد و تاحد زیادی مفروضانگاشته وجود دارد. این سازه در آثار سید جواد طباطبایی به اوج خود رسیده و به عنوان یکی از ارکان اصلی نظریة ایرانشهری مطرح شده است. طباطبایی با بهرهگیری از میراث فلسفی، تاریخی و سیاسی ایران، تلاش کرده است تا ایدة «ایران فرهنگی» را به عنوان بستری برای بازآفرینی هویت ملی معرفی کند. در این مقاله، از منظر روشی، از ابزار تحلیلی تاریخ مفهومها و بافتگرایی تاریخی استفاده شده است تا استعارهها و مفاهیم و گزارههای تولیدشده در جریانهای فکری متنوعِ این گروه برجسته و تحلیل شود و همگراییها و واگراییهایش نشان داده شود تا در پایان، تصویری روشن از تاریخ تکوین مفهوم «ایران فرهنگی» به دست آید.
آدمیت، فریدون (1349) اندیشه¬های میرزا فتحعلی آخوندزاده، تهران، شرکت سهامی خوارزمی.
اذکایی، پرویز (1353) «مورخان همدان و تواریخ گمشدة آن»، در مجموعه خطابه¬های نخستین کنگرة تحقیقات ایرانی، جلد دوم، به کوشش غلامرضا ستوده، تهران، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی.
اسکینر، کوئنتین (۱۴۰۲) بسط فضای تاریخ فکری در روزگار معاصر (مصاحبه)، در برآمدن تاریخنگاری مدرن، به کوشش محمدتقی شریعتی و بهزاد جامهبزرگ، تهران، صاد.
براون، ادوارد (۱۳۳۵) تاریخ ادبی ایران، جلد اول، ترجمة علی پاشاصالح، تهران، کتابخانة ابنسینا.
برتلس، ادواردویچ (1389) «منظور اساسی فردوسی»، در هزارة فردوسی، به کوشش محمدامین ریاحی، تهران، انجمن ترویج زبان و ادب فارسی ایران.
پوپ، آرتور و فیلیس آکرمن (1387) سیری در هنر ایران، ترجمة نجف دریابندری، تهران، علمی و فرهنگی.
تشکری بافقی، علیاکبر (1393) «روابط پارسیان هند با زرتشتیان یزد در عهد ناصری»، پژوهش-های تاریخی ایران و اسلام، شماره 14، بهار و تابستان، صص.
۳۷ -۶۶.
https://doi. org/10.22111/jhr.2014.1972 .
توکلی طرقی، محمد (1395) تجدد بومی و بازاندیشی تاریخ، تهران، پردیس دانش.
خانلری، پرویز ناتل (1389) «نوروز»، در گذشته و آیندة فرهنگ و ادب ایران، جلد پنجم، بنیاد موقوفات افشار (چاپ الکترونیکی).
دوستخواه، جلیل (1373) «هویت ایرانی: وهم یا واقعیت؟»، مجلة ایران¬نامه، سال دوازدهم، شمارة 3، تابستان، صص 509-520.
رضازاده شفق، صادق (1389) «فردوسی از لحاظ دینی»، در هزارة فردوسی، به کوشش محمدامین ریاحی، تهران، انجمن ترویج زبان و ادب فارسی ایران.
--------------- (1353) «روح ایرانی»، در تجلیات روح ایرانی، نوشتة رضا کاظم¬زاده ایرانشهر، تهران، اقبال، صص 3-11.
زرین¬کوب، عبدالحسین (1377) تاریخ مردم ایران، جلد اول، تهران، امیرکبیر.
---------------- (1389) «چگونه میتوان ایرانی بود؟ چگونه میتوان ایرانی نبود؟»، در گذشته و آیندة فرهنگ و ادب ایران، جلد اول، بنیاد موقوفات افشار (چاپ الکترونیکی).
شایگان، داریوش (1378) آسیا در برابر غرب، تهران، امیرکبیر.
شجاقی جشوقانی، مالک و نفیسه بادامچی (۱۳۹۰) «تفکر ایران: بازگشت از راه استراسبورگ؛ کربن و تاریخنگاری فلسفة اسلامی»، ماهنامة سورة اندیشه، شمارة ۵۰ و ۵۱، بهار، صص ۱۶۸ ۱۷۶.
شیرازی، اصغر (1396) ایرانیت ملیت قومیت، جلد اول، تهران، جهان کتاب.
صفا، ذبیح¬الله (1354) نگاهی به تاریخ ایران، از مجموعة بررسیها دربارة فرهنگ ملی ایران، تهران، مرکز مطالعات و هماهنگی فرهنگی شورای عالی فرهنگ و هنر.
--------- (1346) آیین شاهنشاهی ایران، تهران، دانشگاه تهران.
ضیاءابراهیمی، رضا (۱۳۹۸) پیدایش ناسیونالیسم ایرانی: نژاد و سیاست بیجاسازی، ترجمة حسن افشار، تهران، مرکز.
طباطبایی، جواد (1383) زوال اندیشة سیاسی در ایران: گفتار در مبانی نظری انحطاط ایران، تهران، کویر.
------------ (۱۳۸۵) درآمدی بر تاریخ اندیشۀ سیاسی در ایران، تهران، کویر.
------------ (1394الف) چگونه می¬توان در این شهر زندگی کرد؟، سخنرانی در سال 1394، به نقل از پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی، قابل دسترسی در: .
news.mrud.ir/news/19305 ------------ (1394ب) مکتوب درس¬گفتارهای ایدئالیسم آلمانی، ایرادشده در مؤسسة بهاران¬خرد، کانال تلگرامی جستارهای طباطبایی، قابل دسترسی در: https://t.me/jtjostarha.
------------ (1394ج) «ملاحظه¬ای نظری دربارة ایران»، فصلنامة سیاست¬نامه، سال یکم، شمارة یکم، صص 46-49.
------------ (1396الف) پرسش و آموختن از خرد ایرانشهری، سخنرانی در اولین نشست از سلسله نشست¬های ایرانشهر، مشهد، 21 تیر ماه 1396.
------------ (1396ب) ایران چیست؟، سخنرانی در رشتهنشستهای ایرانشهری، مشهد: تیرماه ۹۶.
----------- (1396ج) ایران به عنوان ایرانشهر، سخنرانی در خانة گفتمان شهر و معماری (خانة وارطان)، 11 مهر 1396، نقل از کانال تلگرامی آرشیو صوت¬های طباطبایی، قابل دسترسی در: .
https://t.me/quotsfiles ----------- (1397) تأملی دربارة ایران: جلد نخست دیباچه¬ای بر نظریة انحطاط ایران با ملاحظات مقدماتی در مفهوم ایران، تهران، مینوی خرد.
------------ (1398) ملت، دولت و حکومت قانون، تهران، مینوی خرد.
------------ (1400) ایرانشهر، رسالة منتشر نشده، نقل از کانال تلگرامی آرشیو مکتوب آثار طباطبایی، قابل دسترسی در: .
https://t.#me/jtjostarha عظیمی، فخرالدین (۱۳۹۹) هویت ایران کاوش در نمودارهای ناسیونالیسم: دیدگاهی مدنی، تهران، آگاه.
-------------- (1402) «تأملی دربارة سید جواد طباطبایی: سیر در سبک و سلوک یک ایران¬پژوه»، نگاه نو، شمارة 137، بهار، صص 77-91.
فرای، ریچارد (1393) عصر زرین فرهنگ ایران، ترجمة مسعود رجب¬نیا، تهران، صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران.
فروغی، محمدعلی (1389) «مقام فردوسی و اهمیت شاهنامه»، در هزارة فردوسی، به کوشش محمدامین ریاحی، تهران، انجمن ترویج زبان و ادب فارسی ایران.
کاظم¬زاده ایرانشهر، حسین (1354) تجلیات روح ایرانی در ادوار تاریخی، تهران، اقبال.
کربن، هانری (1384) «فلسفه قدیم ایران و اهمیت امروز آن»، ترجمة بزرگ نادرزاد، در مقالات هانری کربن، گردآوری و تدوین محمدامین شاهجویی، زیر نظر شهرام پازوکی، تهران، حقیقت.
--------- (1396) فلسفة ایرانی و فلسفة تطبیقی، ترجمة جواد طباطبایی، تهران، مینوی خرد.
--------- (1398الف) اسلام در سرزمین ایران: چشم¬اندازهای معنوی و فلسفی، جلد اول، ترجمة رضا کوهکن، تهران، مؤسسة پژوهشی حکمت و فلسفة ایران.
--------- (1398ب) اسلام در سرزمین ایران: چشم¬اندازهای معنوی و فلسفی، جلد دوم، ترجمة رضا کوهکن، تهران، موسسة پژوهشی حمت و فلسفة ایران.
کلهون، کریگ (1395) ملت¬ها مهم¬اند: فرهنگ تاریخ و رویای جهان¬وطنی، ترجمة محمدرضا فدایی، تهران، شیرازه.
کرمر، جوئل.
ل (1375) احیای فرهنگی در عهد آل بویه: انسان¬گرایی در عصر رنسانس اسلامی، ترجمة محمدسعید حنایی کاشانی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
گرجی، ابوالقاسم (1354) «ایرانیان و علوم دینی اسلامی»، در مجموعه خطابه¬های نخستین کنگرة تحقیقات ایرانی، جلد سوم، به کوشش غلامرضا ستوده، تهران، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی.
گلنر، ارنست (1388) ناسیونالیسم، ترجمة سید محمدعلی تقوی، تهران، مرکز.
گوبینو، کنت (۱۳۸۳) سه سال در آسیا: سفرنامة کنت دو گوبینو، ترجمة عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تهران، قطره.
لاهوری، اقبال (1357) سیر فلسفه در ایران، ترجمه امیرحسین آرین¬پور، تهران، امیرکبیر.
ماسه، هانری (1389) «اوصاف مناظر طبیعت در شاهنامه»، در هزارة فردوسی، به کوشش محمدامین ریاحی، تهران، انجمن ترویج زبان و ادب فارسی ایران.
متز، آدام (1364) تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری یا (رنسانس اسلامی)، ترجمة علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران، امیرکبیر.
محمدی ملایری، محمد (1323) فرهنگ ایرانی و تأثیر آن در تمدن اسلام و عرب، تهران، پیمان.
مسکوب، شاهرخ (1385) هویت ایرانی و زبان فارسی، تهران، پژوهش فرزانروز.
مینوی، مجتبی (1389) «زبان فارسی»، در گذشته و آیندة فرهنگ و ادب ایران، جلد نهم، بنیاد موقوفات افشار (چاپ الکترونیکی).
نجفزاده، رضا (۱۳۹۷) تجدد رمانتیک و علوم شاهی، تهران، پژوهشکدة مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
نصر، حسین (1383) سنت عقلانی اسلام در ایران، ترجمه سعید دهقانی، تهران، قصیدهسرا.
نولدکه، تئودور (1379) حماسة ملی ایران، ترجمة بزرگ علوی، تهران، نگاه.
یارشاطر، احسان (۱۳۸۱) «حضور ایران در جهان اسلام»، ترجمة فریدون مجلسی، در حضور ایران در جهان اسلام، ویرایش جی.
هووانسیان و جرج صباغ، تهران، مروارید.
----------- (1395الف) «هویت ملی»، در حکمت تمدنی: گزیدة آثار احسان یارشاطر، به کوشش محمد توکلی طرقی، تهران، کتاب ایراننامگ (پردیس دانش).
----------- (1395ب) «پیوستگی تاریخ ایران»، در حکمت تمدنی: گزیدة آثار احسان یارشاطر، به کوشش محمد توکلی طرقی، تهران، کتاب ایراننامگ (پردیس دانش).
----------- (1395ج) «در جست¬وجوی راز بقا: مسئلة رستاخیز فرهنگی خراسان»، در حکمت تمدنی: گزیدة آثار احسان یارشاطر، به کوشش محمد توکلی طرقی، تهران، کتاب ایراننامگ (پردیس دانش).
----------- (1395د) «مروری بر تاریخ سیاسی و فرهنگی ایران پیش از اسلام»، در حکمت تمدنی: گزیدة آثار احسان یارشاطر، به کوشش محمد توکلی طرقی تهران، کتاب ایراننامگ (پردیس دانش).
Christensen, Arthur (2010) “Ferdausi et l'épopée nationale de la Perse”, In Millennium of Firdowsi, by Mohammad Amin Riahi, Publications of the Iranian Society for the Promotion of Persian Language and Literature.
Gobineau, Arthur, comte de (1859) Trois ans en Asie (de 1855 à 1858), Paris, L. Hachette et cie.
Koselleck, Reinhart (2002) The Practice of Conceptual History, translated by Tod Samuel Presner and others, Standford: Satndford University Press.
doi:10.1515/9781503619104.
------------------------ (2004) Future Past, translated by Keith Tribe, New York: Columbia University Press.
Marashi, A. (2008), Nationalizing Iran: Culture, power, and the state, 1870-1940. University of Washington Press.
doi:10.1080/S0021086200050088.
------------- (2015) “Bombay Books: Ebrahim Pouredavoud and Parsis ,” Iran Nameh, 30:3, 86-96.
Matin-Asgari, A. (2012) “The Academic Debate on Iranian Identity”, In: Amanat, A., Vejdani, F, (eds) Iran Facing Others, Palgrave Macmillan, New York.
doi:10.1080/00210862.2012.758513.
Margoliouth, D.S. (1937) “Introductory note to: The Renaissance of Islam”, by Adam Mez, The Jubilee Printing and Publishing House.
Nicholson, A.Reynold (1969) A Literary History of the Arabs, Cambridge.
Sharma, s. (2012) “Redrawing the Boundaries of 'Ajam in Early Modern Persian Literary Histories” In: Amanat, A., Vejdani, F. (eds) Iran Facing Others, Palgrave Macmillan, New York.
doi:10.1057/9781137013408_3.
Vaziri, Mostafa (2013) Iran as Imagined Nation, Gorgias Press, 2013. doi: 10.31826/9781463235567.
