کارکرد آموزههای قرآنی درباره رحمت در ارتقاء گفتوگوی ادیان و همزیستی اجتماعی: مطالعهای میانرشتهای در پرتو فلسفه اخلاق معاصر
محورهای موضوعی : اخلاق و تربیت اسلامی
1 - دانشیار، گروه الهیات و معارف اسلامی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
کلید واژه: قرآن کریم, فلسفه اخلاق معاصر, رحمت الهی, گفتوگوی ادیان, همزیستی اجتماعی.,
چکیده مقاله :
پژوهش حاضر با هدف تحلیل کارکرد آموزههای قرآنی درباره رحمت در ارتقاء گفتوگوی ادیان و همزیستی اجتماعی انجام شده است. این مطالعه از نوع پژوهش میانرشتهای کیفی است و از روشهای تحلیل محتوای متون قرآنی، تطبیقی با فلسفه اخلاق معاصر و تحلیل نظریههای گفتوگوی ادیان بهره میبرد. سؤالهای پژوهش شامل بررسی مفهوم و ساختار رحمت در قرآن، تطبیق آن با مبانی فلسفه اخلاق، نقش رحمت در ارتقاء گفتوگوی ادیان و تأثیر آن بر همزیستی اجتماعی بوده است. یافتهها نشان میدهد که رحمت قرآنی دارای دو جنبه اصلی است: رحمت عمومی الهی که شامل همه موجودات است و رحمت اختصاصی و هدایتگر که در پی عمل صالح و رعایت فضایل اخلاقی تحقق مییابد. این آموزهها با مفاهیم اخلاق فضیلت، مراقبتی و اخلاق جهانی همسو هستند و میتوانند به عنوان چارچوب اخلاقی و عملی برای گفتوگو و تعامل میانادیانی به کار گرفته شوند. همچنین آموزههای رحمت، ظرفیت ارتقاء همزیستیِ مسالمتآمیز، کاهش تعصبات و تقویت عدالت اجتماعی را دارند. نتیجه پژوهش بیانگر آن است که رحمت قرآنی نه تنها فضیلت اخلاقی و صفت الهی است، بلکه ابزار کارآمدی برای تربیت انسان متعالی، ایجاد همزیستی اجتماعی و تقویت گفتوگوی میانادیانی فراهم میآورد و میتواند به عنوان مبنای برنامههای آموزشی، فرهنگی و اجتماعی میانفرهنگی مورد استفاده قرار گیرد.
This study aims to analyze the function of Qur’anic teachings on mercy in promoting interfaith dialogue and social coexistence. It is a qualitative interdisciplinary study that employs content analysis of Qur’anic texts, comparative analysis with contemporary ethics philosophy, and examination of interfaith dialogue theories. The research questions focus on the concept and structure of mercy in the Qur’an, its alignment with ethical principles, its role in enhancing interfaith dialogue, and its impact on social coexistence. The findings indicate that Qur’anic mercy has two main dimensions: universal divine mercy, encompassing all creatures, and specific, guidance-oriented mercy, realized through righteous actions and adherence to moral virtues. These teachings align with the principles of virtue ethics, care ethics, and global ethics and can serve as a practical and ethical framework for interfaith dialogue and interaction. Furthermore, Qur’anic teachings on mercy have the potential to foster peaceful coexistence, reduce prejudices, and strengthen social justice. In conclusion, Qur’anic mercy is not only an ethical virtue and a divine attribute but also an effective instrument for cultivating moral and spiritual development, promoting social harmony, and enhancing interfaith dialogue. It can provide a foundational framework for designing educational, cultural, and social programs aimed at fostering cross-cultural understanding and cooperation.
قرآن کریم.
نهجالبلاغه، تحقیق: صالح، صبحی. (1414). قم: هجرت.
ابنأبيجمهور، محمد بن زينالدين. (1405). عوالي اللئالي العزيزية في الأحاديث الدينية، قم: دار سيد الشهداء للنشر.
تميمى آمدى، عبد الواحد بن محمد. (1410). غرر الحكم و درر الكلم، محقق: رجائى، سيد مهدى، قم: دار الكتاب الإسلامي.
جعفری، محمدتقی. (۱۳۷۹). فلسفه و هدف زندگی، تهران: مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری.
جوادی آملی، عبدالله. (1372). اسرار عبادات، قم: انتشارات الزهرا.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۹۰). تسنیم: تفسیر قرآن کریم، قم: مرکز نشر اسراء.
رضایی اصفهانی، محمدعلی. (1388). «روششناسی مطالعات میانرشتهای در تفسیر قرآن»، نشریه اندیشه دینی، دوره 11، شماره 32، ص 115-130.
رضی بهابادی، بیبیسادات؛ شبانی، اعظمسادات. (1394). «مقایسه مفهوم محبت در قرآن و عهد جدید»، دومین کنگره بینالمللی فرهنگ و اندیشه دینی.
سبحانی تبریزی، جعفر. (1374). «اسماء و صفات خدا در قرآن»، درسهایی از مکتب اسلام، سال 35، شماره 8، ص 6-11.
سروش، عبدالکریم. (۱۳۸۳). بسط تجربه نبوی. تهران: صراط.
شامحمدی، مهدی. (1401). «معناشناسی رحمت و نقش تربیتی آن در حوزه اجتماعی از دیدگاه آیات و روایات»، آموزههای تربیتی در قرآن و حدیث، دوره 8، شماره 2، ص 145-163.
صادقی تهرانی، محمد. (1406). الفرقان في تفسیر القرآن بالقرآن و السنة، بیروت: فرهنگ اسلامی.
طباطبايى، سیدمحمدحسين. (1390). الميزان في تفسير القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمي للمطبوعات.
طبرسى، فضل بن حسن. (1372). مجمع البيان في تفسير القرآن، مصحح: يزدى طباطبايى، فضلالله؛ رسولى، هاشم، تهران: ناصر خسرو.
طبرى، محمد بن جرير. (1412). جامع البيان فى تفسير القرآن (تفسير الطبری)، بیروت: دار المعرفة.
فخر رازى، محمد بن عمر. (1420). التفسير الكبير (مفاتيح الغيب)، بيروت، دار إحياء التراث العربي.
قرائتى، محسن. (1388). تفسير نور، تهران: مركز فرهنگى درسهايى از قرآن.
قطب، سيد. (1425). فى ظلال القرآن، بیروت: دار الشروق.
مجلسی، محمدباقر. (1403). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار(ع). بيروت: دار إحياء التراث العربی.
مطهری، مرتضی. (1377). مجموعه آثار، تهران: صدرا.
مكارم شيرازى، ناصر و همکاران. (1371). تفسير نمونه، تهران: دار الكتب الإسلامية.
ملکیان، مصطفی. (1396). راهی به رهایی، تهران: نگاه معاصر.
Abu-Nimer, M. (2003). Nonviolence and Peace Building in Islam: Theory and Practice. Gainesville: University Press of Florida.
Creswell, John W. (2018). Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches (5th ed.). Thousand Oaks, CA: Sage.
Denzin, N. K., & Lincoln, Y. S. (2018). The SAGE Handbook of Qualitative Research (5th ed.). Thousand Oaks, CA: Sage.
Gilligan, Carol. (1982). In a Different Voice: Psychological Theory and Women’s Development. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Hurley, R. (2015). “Compassion and Mercy in Interfaith Dialogue: A Comparative Approach.” Journal of Interreligious Studies, 18(2), 33–47.
Izutsu, Toshihiko. (2008a). Ethico-Religious Concepts in the Qur'an. Montreal: McGill University Press.
Izutsu, Toshihiko. (2008b). God and Man in the Qur’an: Semantics of the Qur’anic Weltanschauung. Kuala Lumpur: Islamic Book Trust.
Küng, Hans. (1991). Global Responsibility: In Search of a New World Ethic. New York: Crossroad Publishing Company.
MacIntyre, A. (1981). After Virtue: A Study in Moral Theory. Notre Dame: University of Notre Dame Press.
Mayring, Philipp. (2014). Qualitative Content Analysis: Theoretical Foundation, Basic Procedures and Software Solution. Klagenfurt: Beltz.
Nasr, Seyyed Hossein. (2002). The Heart of Islam: Enduring Values for Humanity. New York: HarperCollins Publishers.
Nettler, P. (2018). “Mercy and Mutual Understanding: The Qur’an and Biblical Ethics in Dialogue.” Studies in Interfaith Ethics, 5(1), 41–59.
Nussbaum, Martha C. (2001). Upheavals of Thought: The Intelligence of Emotions. Cambridge: Cambridge University Press.
Nussbaum, Martha C. (2011). Creating Capabilities: The Human Development Approach. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Pew Research Center. (2022). Global Religious Hostilities Report 2022. Washington, DC: Pew Forum.
Rahman, Fazlur. (2009). Major Themes of the Qur’an. Chicago: University of Chicago Press.
