کارکرد آموزههای قرآنی درباره رحمت در ارتقاء گفتوگوی ادیان و همزیستی اجتماعی: مطالعهای میانرشتهای در پرتو فلسفه اخلاق معاصر
الموضوعات : اخلاق و تربیت اسلامی
1 - دانشیار، گروه الهیات و معارف اسلامی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
الکلمات المفتاحية: قرآن کریم, فلسفه اخلاق معاصر, رحمت الهی, گفتوگوی ادیان, همزیستی اجتماعی.,
ملخص المقالة :
پژوهش حاضر با هدف تحلیل کارکرد آموزههای قرآنی درباره رحمت در ارتقاء گفتوگوی ادیان و همزیستی اجتماعی انجام شده است. این مطالعه از نوع پژوهش میانرشتهای کیفی است و از روشهای تحلیل محتوای متون قرآنی، تطبیقی با فلسفه اخلاق معاصر و تحلیل نظریههای گفتوگوی ادیان بهره میبرد. سؤالهای پژوهش شامل بررسی مفهوم و ساختار رحمت در قرآن، تطبیق آن با مبانی فلسفه اخلاق، نقش رحمت در ارتقاء گفتوگوی ادیان و تأثیر آن بر همزیستی اجتماعی بوده است. یافتهها نشان میدهد که رحمت قرآنی دارای دو جنبه اصلی است: رحمت عمومی الهی که شامل همه موجودات است و رحمت اختصاصی و هدایتگر که در پی عمل صالح و رعایت فضایل اخلاقی تحقق مییابد. این آموزهها با مفاهیم اخلاق فضیلت، مراقبتی و اخلاق جهانی همسو هستند و میتوانند به عنوان چارچوب اخلاقی و عملی برای گفتوگو و تعامل میانادیانی به کار گرفته شوند. همچنین آموزههای رحمت، ظرفیت ارتقاء همزیستیِ مسالمتآمیز، کاهش تعصبات و تقویت عدالت اجتماعی را دارند. نتیجه پژوهش بیانگر آن است که رحمت قرآنی نه تنها فضیلت اخلاقی و صفت الهی است، بلکه ابزار کارآمدی برای تربیت انسان متعالی، ایجاد همزیستی اجتماعی و تقویت گفتوگوی میانادیانی فراهم میآورد و میتواند به عنوان مبنای برنامههای آموزشی، فرهنگی و اجتماعی میانفرهنگی مورد استفاده قرار گیرد.
قرآن کریم.
نهجالبلاغه، تحقیق: صالح، صبحی. (1414). قم: هجرت.
ابنأبيجمهور، محمد بن زينالدين. (1405). عوالي اللئالي العزيزية في الأحاديث الدينية، قم: دار سيد الشهداء للنشر.
تميمى آمدى، عبد الواحد بن محمد. (1410). غرر الحكم و درر الكلم، محقق: رجائى، سيد مهدى، قم: دار الكتاب الإسلامي.
جعفری، محمدتقی. (۱۳۷۹). فلسفه و هدف زندگی، تهران: مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری.
جوادی آملی، عبدالله. (1372). اسرار عبادات، قم: انتشارات الزهرا.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۹۰). تسنیم: تفسیر قرآن کریم، قم: مرکز نشر اسراء.
رضایی اصفهانی، محمدعلی. (1388). «روششناسی مطالعات میانرشتهای در تفسیر قرآن»، نشریه اندیشه دینی، دوره 11، شماره 32، ص 115-130.
رضی بهابادی، بیبیسادات؛ شبانی، اعظمسادات. (1394). «مقایسه مفهوم محبت در قرآن و عهد جدید»، دومین کنگره بینالمللی فرهنگ و اندیشه دینی.
سبحانی تبریزی، جعفر. (1374). «اسماء و صفات خدا در قرآن»، درسهایی از مکتب اسلام، سال 35، شماره 8، ص 6-11.
سروش، عبدالکریم. (۱۳۸۳). بسط تجربه نبوی. تهران: صراط.
شامحمدی، مهدی. (1401). «معناشناسی رحمت و نقش تربیتی آن در حوزه اجتماعی از دیدگاه آیات و روایات»، آموزههای تربیتی در قرآن و حدیث، دوره 8، شماره 2، ص 145-163.
صادقی تهرانی، محمد. (1406). الفرقان في تفسیر القرآن بالقرآن و السنة، بیروت: فرهنگ اسلامی.
طباطبايى، سیدمحمدحسين. (1390). الميزان في تفسير القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمي للمطبوعات.
طبرسى، فضل بن حسن. (1372). مجمع البيان في تفسير القرآن، مصحح: يزدى طباطبايى، فضلالله؛ رسولى، هاشم، تهران: ناصر خسرو.
طبرى، محمد بن جرير. (1412). جامع البيان فى تفسير القرآن (تفسير الطبری)، بیروت: دار المعرفة.
فخر رازى، محمد بن عمر. (1420). التفسير الكبير (مفاتيح الغيب)، بيروت، دار إحياء التراث العربي.
قرائتى، محسن. (1388). تفسير نور، تهران: مركز فرهنگى درسهايى از قرآن.
قطب، سيد. (1425). فى ظلال القرآن، بیروت: دار الشروق.
مجلسی، محمدباقر. (1403). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار(ع). بيروت: دار إحياء التراث العربی.
مطهری، مرتضی. (1377). مجموعه آثار، تهران: صدرا.
مكارم شيرازى، ناصر و همکاران. (1371). تفسير نمونه، تهران: دار الكتب الإسلامية.
ملکیان، مصطفی. (1396). راهی به رهایی، تهران: نگاه معاصر.
Abu-Nimer, M. (2003). Nonviolence and Peace Building in Islam: Theory and Practice. Gainesville: University Press of Florida.
Creswell, John W. (2018). Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches (5th ed.). Thousand Oaks, CA: Sage.
Denzin, N. K., & Lincoln, Y. S. (2018). The SAGE Handbook of Qualitative Research (5th ed.). Thousand Oaks, CA: Sage.
Gilligan, Carol. (1982). In a Different Voice: Psychological Theory and Women’s Development. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Hurley, R. (2015). “Compassion and Mercy in Interfaith Dialogue: A Comparative Approach.” Journal of Interreligious Studies, 18(2), 33–47.
Izutsu, Toshihiko. (2008a). Ethico-Religious Concepts in the Qur'an. Montreal: McGill University Press.
Izutsu, Toshihiko. (2008b). God and Man in the Qur’an: Semantics of the Qur’anic Weltanschauung. Kuala Lumpur: Islamic Book Trust.
Küng, Hans. (1991). Global Responsibility: In Search of a New World Ethic. New York: Crossroad Publishing Company.
MacIntyre, A. (1981). After Virtue: A Study in Moral Theory. Notre Dame: University of Notre Dame Press.
Mayring, Philipp. (2014). Qualitative Content Analysis: Theoretical Foundation, Basic Procedures and Software Solution. Klagenfurt: Beltz.
Nasr, Seyyed Hossein. (2002). The Heart of Islam: Enduring Values for Humanity. New York: HarperCollins Publishers.
Nettler, P. (2018). “Mercy and Mutual Understanding: The Qur’an and Biblical Ethics in Dialogue.” Studies in Interfaith Ethics, 5(1), 41–59.
Nussbaum, Martha C. (2001). Upheavals of Thought: The Intelligence of Emotions. Cambridge: Cambridge University Press.
Nussbaum, Martha C. (2011). Creating Capabilities: The Human Development Approach. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Pew Research Center. (2022). Global Religious Hostilities Report 2022. Washington, DC: Pew Forum.
Rahman, Fazlur. (2009). Major Themes of the Qur’an. Chicago: University of Chicago Press.
