سنجش برخی آراء منطقی علاءالدین طوسی در شرح فارسی لوامع الاسرار
محورهای موضوعی : یافتههای نو درباره چهرهها و مدرسههای فلسفی ایران و جهان اسلام
حمید علایی نژاد
1
,
محمدمسعود خداوردی
2
1 - استادیار گروه منطق، مؤسسة پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، تهران، ایران
2 - دانشآموخته کارشناسی ارشد علوم حدیث، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران
کلید واژه: منطق ارسطویی, علاءالدین طوسی, لوامع الأسرار, تاریخ منطق, منطق فارسی,
چکیده مقاله :
اگرچه بخشی عمده از میراث منطقی دانشمندان مسلمان در بستر زبان عربی برشتۀ تحریر درآمده است، بازشناسی متون فارسینگاشته و ترجمههای تخصصی برای درک دقیقتر تطور این دانش اهمیتی ویژه دارد. بررسیها نشان میدهد که در سنت منطقی متأخر دورۀ اسلامی، شرح و حاشیهنویسی به انتقال متون محدود نبوده و در مواردی با مشارکت نظری در مباحث منطقی همراه بوده است. از این منظر، شرح فارسی لوامع الاسرار را میتوان یکی از شواهد پویایی مباحث منطقی در قرن نهم هجری و منبعی مهم برای بازسازی مناقشات منطق متأخر دورۀ اسلامی دانست. علاءالدین طوسی در مقام شارحی نقاد از میان مترجمان این اثر، آراء منطقدانانی چون قطبالدین رازی، میرسید شریف جرجانی و کاتبی قزوینی را در مباحثی متعدد ارزیابی و نقد کرده است. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفیـتحلیلی، به معرفی شخصیت علمی علاءالدین طوسی، اندیشمند قرن نهم هجری، و بررسی برخی آراء منطقی او در شرح فارسی لوامع الاسرار میپردازد. در این راستا، ابتدا با تکیه بر منابع تاریخی و کتب تراجم، احوال و آثار وی بیان میگردد و سپس با تمرکز بر ترجمه و شرح فارسی لوامع الأسرار فی شرح مطالع الأنوار، برخی از مهمترین آراء منطقی و مداخلات انتقادی او واکاوی میشود.
Although a substantial part of the logical heritage of Muslim scholars was written in Arabic, the identification and study of Persian texts and specialized translations are of particular importance for a precise understanding of the development of this discipline. Studies indicate that, within the logical tradition of the later Islamic period, commentary- and gloss-writing were not limited to the transmission of texts but were, in some cases, accompanied by theoretical contributions to logical discussions. From this perspective, the Persian commentary on Lawāmiʻ al-Asrār may be regarded as evidence of the vitality of logical discussions in the ninth century AH and as an important source for reconstructing the debates in logic in the late Islamic period. As a critical commentator, ʻAlā’ al-Dīn al-Ṭūsī evaluated and criticized the views of logicians such as Quṭb al-Dīn al-Rāzī, Mīr Sayyid Sharīf al-Jurjānī, and Kātibī al-Qazwīnī on a number of logical issues. Adopting a descriptive-analytical approach, the present study introduces the scholarly figure of ʻAlā’ al-Dīn al-Ṭūsī, a philosopher of the ninth century AH, and examines some of his logical views in his Persian commentary on Lawāmiʻ al-Asrār. To this end, it first presents an account of his life and works on the basis of historical sources and biographical dictionaries; it then examines some of his most important logical views and critical interventions, focusing on the Persian translation and commentary on Lawāmiʻ al-Asrār fī Sharḥ Maṭāliʻ al-Anwār.
ابنسینا (1383) رسالۀ منطق دانشنامه علائی، تصحیح محمد معین، همدان: دانشگاه بوعلیسینا.
ابهری، اثیرالدین (1349) «دو رساله در منطق»، تصحیح محمّدتقی دانشپژوه، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، شمارۀ 4ـ3، ص494-457.
بغدادی، اسماعیل پاشا (1951م) هدیة العارفین، اسماء المؤلّفین و آثار المصنّفین، بیروت: دار إحياء التراث العربي.
حاجی خلیفه، مصطفیبن عبداللّه (بیتا) کشف الظنون عن أسامی الکتب و الفنون، بیروت: دار إحياء التراث العربي.
حسینی طباطبائی، مصطفی (1358) متفکّرین اسلامی در برابر منطق یونان، تهران: قلم.
حنبلی، ابنعماد (1406ق) شذرات الذهب فی أخبار من ذهب، تحقیق محمود ارناؤوط و عبدالقادر ارناؤوط، بیروت: دار ابن کثیر.
زرکلی، خیرالدین (1989م) الأعلام، بیروت: دار العلم للملايين.
سخاوی، محمدبن عبدالرحمن (1412ق) الضوء اللامع لأهل القرن التاسع، لبنان: دار مکتبة الحیاة.
سلیمانی امیری، عسکری (1385) «بررسی و تکمیل مدخل «منطق» در دائرة المعارف اسلام»، معارف عقلی، شمارۀ 1، ص120ـ111.
سمرقندی، محمدبن برهانالدین (1388) سلسلة العارفین و تذکرة الصدیقین (در شرح احوال خواجه عبیدالّله احرار)، تحقیق احساناله شکراللّهی، تهران: کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
سیوطی، جلالالدین عبدالرحمنبن ابیبکر (2005م) نظم العقيان فی أعيان الأعيان، تحقیق فیلیپ حتی، لبنان: دار و مکتبة بيبليون.
طاشکبریزاده، احمدبن مصطفی (بیتا) الشقائق النعمانیة فی علماء الدولة العثمانیة، استانبول: دار سعادت.
طوسی، خواجه نصیرالدین (1375) اساس الاقتباس، تصحیح محمدتقی مدرس رضوی، تهران: دانشگاه تهران.
طوسی، علاءالدین علیبن محمد (1405) ترجمه و شرح فارسی لوامع الأسرار فی شرح مطالع الأنوار قطبالدین رازی، تصحیح و تحقیق حمید علایینژاد و محمدمسعود خداوردی، تهران: مؤسسه حکمت و فلسفه ایران.
عظیمی، مهدی (1395) «سرآغازهای هشتگانه در منطق: پژوهشی تاریخی»، جستارهاى فلسفی، شمارۀ 29، ص168ـ133.
عمربنسهلان، قاضی زینالدین (1337) التبصرة و دو رسالۀ دیگر در منطق، تهران: دانشگاه تهران.
فرامرز قراملکی، احد (1391) جستار در میراث منطقدانان مسلمان، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
فلاحی، اسدالله (1395) «تبارشناسی نسبتهای چهارگانه»، منطقپژوهی، سال 7، شمارۀ 1، ص127ـ101.
کاشفی، فخرالدین علیبن حسین (1356) رشحات عین الحیات، تصحیح علی اصغر معینیان، تهران: بنياد نيکوکاری نوريانی.
گلپرور روزبهانی، مهدی (1402) «منطقنگاری فارسی در دارالسلطنه عثمانی: شرح شمسیه اثر شیخ علی بسطامی (د. 875 ق)»، جاویدان خرد، سال 20، شمارة 2، ص273ـ245.
لاری، مصلحالدین (1397) مرآت الأدوار و مرقات الأخبار، تصحیح جلیل ساغروانیان، تهران: مرکز پژوهشی ميراث مکتوب.
لکنوی، محمد عبدالحی (بیتا) الفوائد البهية فی تراجم الحنفية، تحقیق محمد بدرالدین نعمانی، بیروت: دار المعرفة.
مجتبائی، فتحاللّه (1366) «آشنایی مسلمانان با منطق ارسطویی»، مقالات و بررسیها، شمارۀ 44ـ43، ص40ـ19.
ملکشاهی، حسن (1354) «ابنسینا و تحول منطق ارسطو»، مقالات و بررسیها، شمارۀ 24ـ23، ص158ـ140.
واصفی، زینالدین محمود (1349) بدایع الوقایع، تصحیح الکساندر بلدروف، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
ولایتی، علیاکبر (1390) منطق در ایران و جهان اسلام، تهران: امیرکبیر.
Chatti, Saloua (2019) Arabic Logic from al-Fārābī to Averroes, A Study of the Early Arabic Categorical, Modal, and Hypothetical Syllogistics, Switzerland: Birkhäuser.
El-Rouayheb, Khaled (2019) The Development of Arabic Logic (1200–1800), Germany: Schwabe Verlag.
Rescher, Nicholas (1963) Studies in the History of Arabic Logic, Pittsburgh: University of Pittsburgh Press.
