سنجش برخی آراء منطقی علاءالدین طوسی در شرح فارسی لوامع الاسرار
الموضوعات : یافتههای نو درباره چهرهها و مدرسههای فلسفی ایران و جهان اسلام
حمید علایی نژاد
1
,
محمدمسعود خداوردی
2
1 - استادیار گروه منطق، مؤسسة پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، تهران، ایران
2 - دانشآموخته کارشناسی ارشد علوم حدیث، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران
الکلمات المفتاحية: منطق ارسطویی, علاءالدین طوسی, لوامع الأسرار, تاریخ منطق, منطق فارسی,
ملخص المقالة :
اگرچه بخشی عمده از میراث منطقی دانشمندان مسلمان در بستر زبان عربی برشتۀ تحریر درآمده است، بازشناسی متون فارسینگاشته و ترجمههای تخصصی برای درک دقیقتر تطور این دانش اهمیتی ویژه دارد. بررسیها نشان میدهد که در سنت منطقی متأخر دورۀ اسلامی، شرح و حاشیهنویسی به انتقال متون محدود نبوده و در مواردی با مشارکت نظری در مباحث منطقی همراه بوده است. از این منظر، شرح فارسی لوامع الاسرار را میتوان یکی از شواهد پویایی مباحث منطقی در قرن نهم هجری و منبعی مهم برای بازسازی مناقشات منطق متأخر دورۀ اسلامی دانست. علاءالدین طوسی در مقام شارحی نقاد از میان مترجمان این اثر، آراء منطقدانانی چون قطبالدین رازی، میرسید شریف جرجانی و کاتبی قزوینی را در مباحثی متعدد ارزیابی و نقد کرده است. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفیـتحلیلی، به معرفی شخصیت علمی علاءالدین طوسی، اندیشمند قرن نهم هجری، و بررسی برخی آراء منطقی او در شرح فارسی لوامع الاسرار میپردازد. در این راستا، ابتدا با تکیه بر منابع تاریخی و کتب تراجم، احوال و آثار وی بیان میگردد و سپس با تمرکز بر ترجمه و شرح فارسی لوامع الأسرار فی شرح مطالع الأنوار، برخی از مهمترین آراء منطقی و مداخلات انتقادی او واکاوی میشود.
ابنسینا (1383) رسالۀ منطق دانشنامه علائی، تصحیح محمد معین، همدان: دانشگاه بوعلیسینا.
ابهری، اثیرالدین (1349) «دو رساله در منطق»، تصحیح محمّدتقی دانشپژوه، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، شمارۀ 4ـ3، ص494-457.
بغدادی، اسماعیل پاشا (1951م) هدیة العارفین، اسماء المؤلّفین و آثار المصنّفین، بیروت: دار إحياء التراث العربي.
حاجی خلیفه، مصطفیبن عبداللّه (بیتا) کشف الظنون عن أسامی الکتب و الفنون، بیروت: دار إحياء التراث العربي.
حسینی طباطبائی، مصطفی (1358) متفکّرین اسلامی در برابر منطق یونان، تهران: قلم.
حنبلی، ابنعماد (1406ق) شذرات الذهب فی أخبار من ذهب، تحقیق محمود ارناؤوط و عبدالقادر ارناؤوط، بیروت: دار ابن کثیر.
زرکلی، خیرالدین (1989م) الأعلام، بیروت: دار العلم للملايين.
سخاوی، محمدبن عبدالرحمن (1412ق) الضوء اللامع لأهل القرن التاسع، لبنان: دار مکتبة الحیاة.
سلیمانی امیری، عسکری (1385) «بررسی و تکمیل مدخل «منطق» در دائرة المعارف اسلام»، معارف عقلی، شمارۀ 1، ص120ـ111.
سمرقندی، محمدبن برهانالدین (1388) سلسلة العارفین و تذکرة الصدیقین (در شرح احوال خواجه عبیدالّله احرار)، تحقیق احساناله شکراللّهی، تهران: کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
سیوطی، جلالالدین عبدالرحمنبن ابیبکر (2005م) نظم العقيان فی أعيان الأعيان، تحقیق فیلیپ حتی، لبنان: دار و مکتبة بيبليون.
طاشکبریزاده، احمدبن مصطفی (بیتا) الشقائق النعمانیة فی علماء الدولة العثمانیة، استانبول: دار سعادت.
طوسی، خواجه نصیرالدین (1375) اساس الاقتباس، تصحیح محمدتقی مدرس رضوی، تهران: دانشگاه تهران.
طوسی، علاءالدین علیبن محمد (1405) ترجمه و شرح فارسی لوامع الأسرار فی شرح مطالع الأنوار قطبالدین رازی، تصحیح و تحقیق حمید علایینژاد و محمدمسعود خداوردی، تهران: مؤسسه حکمت و فلسفه ایران.
عظیمی، مهدی (1395) «سرآغازهای هشتگانه در منطق: پژوهشی تاریخی»، جستارهاى فلسفی، شمارۀ 29، ص168ـ133.
عمربنسهلان، قاضی زینالدین (1337) التبصرة و دو رسالۀ دیگر در منطق، تهران: دانشگاه تهران.
فرامرز قراملکی، احد (1391) جستار در میراث منطقدانان مسلمان، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
فلاحی، اسدالله (1395) «تبارشناسی نسبتهای چهارگانه»، منطقپژوهی، سال 7، شمارۀ 1، ص127ـ101.
کاشفی، فخرالدین علیبن حسین (1356) رشحات عین الحیات، تصحیح علی اصغر معینیان، تهران: بنياد نيکوکاری نوريانی.
گلپرور روزبهانی، مهدی (1402) «منطقنگاری فارسی در دارالسلطنه عثمانی: شرح شمسیه اثر شیخ علی بسطامی (د. 875 ق)»، جاویدان خرد، سال 20، شمارة 2، ص273ـ245.
لاری، مصلحالدین (1397) مرآت الأدوار و مرقات الأخبار، تصحیح جلیل ساغروانیان، تهران: مرکز پژوهشی ميراث مکتوب.
لکنوی، محمد عبدالحی (بیتا) الفوائد البهية فی تراجم الحنفية، تحقیق محمد بدرالدین نعمانی، بیروت: دار المعرفة.
مجتبائی، فتحاللّه (1366) «آشنایی مسلمانان با منطق ارسطویی»، مقالات و بررسیها، شمارۀ 44ـ43، ص40ـ19.
ملکشاهی، حسن (1354) «ابنسینا و تحول منطق ارسطو»، مقالات و بررسیها، شمارۀ 24ـ23، ص158ـ140.
واصفی، زینالدین محمود (1349) بدایع الوقایع، تصحیح الکساندر بلدروف، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
ولایتی، علیاکبر (1390) منطق در ایران و جهان اسلام، تهران: امیرکبیر.
Chatti, Saloua (2019) Arabic Logic from al-Fārābī to Averroes, A Study of the Early Arabic Categorical, Modal, and Hypothetical Syllogistics, Switzerland: Birkhäuser.
El-Rouayheb, Khaled (2019) The Development of Arabic Logic (1200–1800), Germany: Schwabe Verlag.
Rescher, Nicholas (1963) Studies in the History of Arabic Logic, Pittsburgh: University of Pittsburgh Press.
