خوانشی نو از تحول معناشناختی مادی و مجرد در حکمت متعالیه
محورهای موضوعی : ملاصدراپژوهی و اندیشۀ حکمت متعالیه
محمدرضا نورمحمدی
1
,
حسین احمدی
2
1 - استادیار گروه فلسفه، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، ایران
2 - دانشیار گروه فلسفه، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، ایران
کلید واژه: فلسفه اسلامی, حکمت متعالیه, صدرالمتألهین, مادی, مجرد,
چکیده مقاله :
تقسیم موجودات به مادی و مجرد از مهمترین آموزههای فلسفی است که کاربردهایی مهم در دینپژوهی دارد. این مسئله در فلسفۀ مشاء و اشراق نیز مطرح بوده و مورد بحث قرار گرفته است. از آنجاکه عمدۀ عبارات فیلسوفان پیش از صدرالمتألهین، از یکسو مبتنی بر آموزۀ هیولای مشائی است و از سوی دیگر، تنها درصدد تفکیک مادیات از عقول است و در آن، عالم مثال نادیده گرفته شده، این مرزبندی بلحاظ مفهومی و مصداقی با چالش روبروست. مقالة پیشرو درصدد است موضع حکمت متعالیه را در این چالش بیابد و میکوشد با تتبع در آثار صدرالمتألهین، نشان دهد که گرچه مرزبندی موجودات به مادی و مجرد با ادبیات مشائی در حکمت متعالیه پذیرفتنی نیست، بر اساس مبانی حکمت متعالیه، در برابر آن با سه دستهبندی جدید مواجهیم؛ که عبارتند از تقسیم موجود به: 1) ثابت و سیال، 2) جسم و غیر جسم، 3) جسم طبیعی و موجودات برتر از اجسام طبیعی. در این میان، در نظام فلسفی ملاصدرا، مادی و مجرد بترتیب بمعنای «جسم طبیعی» و «موجوداتِ برتر از اجسام طبیعی» است. با توضیح تفصیلی این دیدگاه آشکار میشود که نهتنها چالش دامنگیر فلسفههای پیشین و نیز خردهگیری برخی معاصران، در این دستهبندی راه ندارد، بلکه دستهبندی برگزیدۀ حکمت متعالیه بر دیدگاه برخی فیلسوفان معاصر که مادی و مجرد را به محسوس و نامحسوس تحویل میبرند نیز برتری دارد.
The division of beings into material and immaterial is one of the most important philosophical teachings with significant applications in religious studies. This issue has also been raised and discussed in Peripatetic and Illuminationist philosophies. Since most of the discussions of philosophers before Mullā Ṣadrā, on the one hand, are based on the Peripatetic doctrine of hyle and, on the other hand, only aim to differentiate material things from intellects, while overlooking the world of Ideas, this demarcation faces some conceptual and existential challenges. The present paper seeks to find the position of Transcendent Philosophy in this challenge. By examining the works of Mullā Ṣadrā, it argues that the Peripatetic division of beings into material and immaterial is not acceptable in the Transcendent Philosophy. In contrast, based on the principles of this school, we are faced with three new classifications of beings: 1) fixed and fluid; 2) body and non-body; 3) natural bodies and beings superior to natural bodies. In Mullā Ṣadrā's philosophical system, material and immaterial respectively mean “natural body” and “beings superior to natural bodies.” A detailed explanation of this view reveals that not only do the challenges faced by previous philosophies and the criticisms of some contemporaries not apply to this classification, but the chosen classification of the Transcendent Philosophy is also superior to the view of some contemporary philosophers who reduce the distinction between material and immaterial to sensible and insensible.
ابنسینا (1375) النفس من کتاب الشفاء، تحقیق حسن حسنزاده آملی، قم: بوستان کتاب.
ابنسینا (1376) الهیات من کتاب الشفاء، تحقیق حسن حسنزاده آملی، قم: بوستان کتاب.
زنوزی، علیبن عبدالله (1399) بدایع الحکم، تصحیح احسان سنائی اردکانی، قم: حکمت اسلامی.
سبزواری، ملاهادی (بیتا) شرح المنظومة، تحقیق و تعلیق حسن حسنزاده آملی، بیروت: موسسة التاریخ العربی.
سهروردی، شهابالدین یحیی (1388) مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
شهرزوری، محمدبن محمود (1372) شرح حکمة الاشراق، تصحیح و تعلیق حسین ضیائی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگى.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1400) بدایة الحکمة، ج2، تصحیح و تعلیق غلامرضا فیاضی، قم: مؤسسة امام خمینی(ره).
عبودیت، عبدالرسول (1391) درآمدی به نظام حکمت صدرایی، ج3، تهران: سمت.
عبودیت، عبدالرسول (1394الف) حکمت صدرایی بروایت علامه طباطبایی؛ مبحث جوهر، قم: مؤسسة امام خمینی(ه).
عبودیت، عبدالرسول (1394ب) درآمدی به نظام حکمت صدرایی، ج1، تهران: سمت.
مصباح یزدی، محمدتقی (1378) آموزش فلسفه، ج2، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1393) تعلیقة علی نهایة الحکمة، قم: مؤسسة امام خمینی (ه).
ملاصدرا (1380) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج2، تصحیح و تحقیق مقصود محمدی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1381الف) المبدأ و المعاد، تصحیح و تحقیق محمد ذبیحی و جعفر شاهنظری، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1381ب) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج5، تصحیح و تحقیق رضا محمدزاده، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1382الف) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج9، تصحیح و تحقیق رضا اکبریان، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1382ب) الشواهد الربوبیة فی مناهج السلوکیة، تصحیح و تحقیق سیدمصطفی محقق داماد، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1382ج) تعلیقات بر الهیات شفا، تصحیح و تحقیق نجفقلی حبیبی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1383الف) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج3، تصحیح و تحقیق مقصود محمدی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1383ب) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج4، تصحیح و تحقیق مقصود محمدی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1383ج) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج1، تصحیح و تحقیق غلامرضا اعوانی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1383د) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج8، تصحیح و تحقیق علیاکبر رشاد، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1386) مفاتیح الغیب، تصحیح و تحقیق نجفقلی حبیبی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1387) المظاهر الالهیة فی علوم الکمالیة، تصحیح و تحقیق سیدمحمد خامنهای، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1389) رسالة فی شواهد الربوبیة، تصحیح و تحقیق حامد ناجی اصفهانی، در مجموعه رسائل فلسفی صدرالمتألهین، ج1، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1391الف) الحکمة العرشیة، تصحیح و تحقیق اصغر دادبه، در مجموعه رسائل فلسفی صدرالمتألهین، ج4، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1391ب) المسائل القدسیة، تصحیح و تحقیق منوچهر صدوقی سها، در مجموعه رسائل فلسفی صدرالمتألهین، ج4، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1391ج) مثنوی، تصحیح و تحقیق ذبیحالله صاحبکار، در مجموعه رسائل فلسفی صدرالمتألهین، ج4، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1392) تعلیقه بر حکمة الاشراق، تصحیح و تحقیق نجفقلی حبیبی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
نبویان، سیدمحمدمهدی (1397) جستارهایی در فلسفه اسلامی؛ مشتمل بر آراء اختصاصی آیت الله فیاضی، ج3، قم: حکمت اسلامی.
نورمحمدی، محمدرضا (1401) «اسطوره هیولای مشائی در چارچوب حکمت متعالیه». خردنامه صدرا، شمارة 109، ص84ـ71.
