نحوۀ سازگاری عقل و نقل در حکمت متعالیه (با تکیه بر آراء ملاصدرا و علامه طباطبایی)
محورهای موضوعی : Studies on Mulla Sadra and the Transcendent Philosophy
1 - استادیار گروه الهیات و معارف اسلامی، واحد خوی، دانشگاه آزاد اسلامی، خوی، ایران
کلید واژه: قرآن, حدیث, عقل, حکمت متعالیه, ملاصدرا, علامه طباطبایی,
چکیده مقاله :
ملاصدرا با امعان نظر به عرفان اسلامی، بویژه مکتب ابنعربی و مکاتب پیشین، کوشید محور مباحث خود را در قالب تعالیم اسلام و تشیع تنظیم کرده، از حدود شرع خارج نشود و در صورت احساس تعارض مباحث عقلی با دین، درنهایت، دین را ترجیح داده و نظر شرع را بر کرسی نشاند. شرح اصول کافی، تلاش برای اثبات معاد جسمانی، تبیین نوعیتهای مختلف انسانی بعد از کسب ملکات نفسانی، استفاده از قاعدة امکان اشرف برای اثبات وجوب نصب امام بعد از پیامبر اکرم (ص)، نمونههایی از تلاش خستگیناپذیر وی در اینباره هستند. علامه طباطبایی نیز قرآن و احادیث را در صدر نشانده، سعی در تطبیق مباحث عقلی با آنها داشت. تفاوت ایندو نه در هدف و جهتگیری، بلکه در نحوۀ بحثها، رعایت حدود و تمایز مباحث از یکدیگر است. نگاه به قرآن در تقریر برهان تمانع، برهان صدیقین، سازگاری رحمانیت خداوند با خلود در عذاب و بسیاری موارد دیگر، نمونههایی از تلاش آنها در مطابقت فلسفه با دین است. نوشتار پیشرو درصدد است با روش توصیفیـتحلیلی، چگونگی سازگاری حکمت متعالیه با دین مقدس اسلام را با تکیه بر آراء ایندو فیلسوف، با برشمردن نمونههایی از تلاش آنان، نشان دهد.
Drawing on Islamic mysticism, especially the school of Ibn ‘Arabī and previous schools, Mullā Ṣadrā sought to structure the core of his discussions within the framework of Islamic and Shi‘ite teachings without transgressing the boundaries of Sharī‘ah or Islamic law. Whenever he felt a conflict between rational discussions and religion, he would ultimately prioritize religion and uphold the view of Sharī‘ah. Some examples of his tireless efforts in this regard include his commentary on Uṣūl al-Kāfī, his attempts to prove bodily resurrection, his explanation of different human types after acquiring soulish dispositions, and his use of the rule of Imkān al-Ashraf (the possibility of the nobler) to prove the necessity of appointing an Imam after the Holy Prophet (ṣ). ‘Allāmah Ṭabāṭabā’ī also placed the Qur’ān and ḥadīths at the forefront, striving to reconcile rational discussions with them. The difference between these two is not in their goal and orientation, but in the quality of their discussions, boundaries, and distinction between topics. Their approach to the Qur’ān in presenting the argument of Tamānu‘ (mutual hindrance), the argument of Siddiqin (believers), the consistency of God’s mercy with eternal punishment, and many other cases are examples of their efforts to align philosophy with religion. Following a descriptive-analytical method, the present paper seeks to demonstrate the quality of the compatibility of the Transcendent Philosophy with the holy religion of Islam by relying on the views of these two philosophers and presenting some examples of their efforts in this regard.
قرآن کریم.
آشتیانی، سیدجلالالدین (1370) شرح مقدمۀ قیصری بر فصوص الحکم، تهران: امیرکبیر.
آشتیانی، سیدجلالالدین (1378) شرح حال و آرای فلسفی ملاصدرا، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
ابراهیمی دینانی، غلامحسین (1370) قواعد کلی فلسفی در فلسفۀ اسلامی، ج1، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
ابراهیمی دینانی، غلامحسین (1376) «حکمت متعالیۀ ملاصدرا در آینۀ احادیث»، خردنامه صدرا، شمارة 10، ص41ـ37.
ابراهیمی دینانی، غلامحسین (1377) ماجرای فکر فلسفی، ج2، تهران: طرح نو.
ابراهیمی دینانی، غلامحسین (1379) ماجرای فکر فلسفی، ج3، تهران: طرح نو.
ابنسینا (1370) الهیات نجات، ترجمه و پژوهش سیدیحیی یثربی، تهران: فکر روز.
ابنسینا (1376) الهیات من کتاب الشفاء، تحقیق حسن حسنزاده آملی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
ارنست، کارل (1380) «تصوف و فلسفه از نظر ملاصدرا»، مجموعه مقالات همایش جهانی ملاصدرا، ج1، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
بهشتیپور، روحالله (1390) «عقل و وحی از نظر علامه طباطبایی»، فلسفه دین، شمارة 9، ص24ـ5.
جوادی آملی، عبدالله (1372) ده مقاله پیرامون مبدأ و معاد، قم: الزهرا.
جوادی آملی، عبدالله (1375) رحیق مختوم ، بخش یکم از جلد اول، قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (1378) تبیین براهین اثبات خدا، قم: اسراء.
جوادی آملی، مرتضی (1381) «اسفار رابعه از دیدگاه عرفا و حکما»، حکمت متعالیه و فلسفه معاصر جهان، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
حسنزاده آملی، حسن (1363) «عرفان و حکمت متعالیه»، مجموعه مقالات دومین یادنامه علامه طباطبایی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
حکیمی، محمدرضا (1383) «معاد جسمانی در حکمت متعالیه»، مجموعه مقالات همایش جهانی ملاصدرا، ج11، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
حیدری، سیدکمال (1420ق) دروس فی الحکمة المتعالیة، شرح کتاب بدایة الحکمة، جزء اول، بیروت، دار الصادقین.
خامنهای سیدمحمد (1380) «روح افلاطونی در فلسفۀ ملاصدرا»، از مجموعه مقالات همایش جهانی ملاصدرا، ج1، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
خمینی، روحالله (1373) مناهج الوصول الی علم الاصول، قم: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
داوری اردکانی، رضا (1380) «ملاحظاتی در باب ادراکات اعتباری»، مجموعه مقالات همایش جهانی ملاصدرا، ج2، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
رامین، فرح (1380) «مبانی فلسفی صدرالمتألهین»، مجموعه مقالات همایش جهانی ملاصدرا، ج2، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
رحمانپور، فرهاد؛ مرتضوی، مهدی (1396) «بررسی نسبت میان عقل و وحی در معرفت خداوند از منظر اهل سنت»، حدیث اندیشه، شمارة 23، ص84ـ62.
سبحانی، جعفر (1363) «جامعیّت علامه طباطبایی»، مجموعه مقالات دومین یادنامه علامه طباطبایی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
سهروردی، شهابالدین یحیی (1372) مجموعه مصنّفات شیخ اشراق، ج2، تصحیح و مقدمه هانری کربن، تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
شریف، م میان (1365) تاریخ فلسفه در اسلام، ترجمه زیر نظر نصرالله پورجوادی، ج2، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
طاهری، سیدصدرالدین (1383) «گزارش و نقد معاد جسمانی در تفاسیر و آراء فلسفی صدرالمتألهین»، مجموعه مقالات همایش جهانی ملاصدرا، ج11، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1368) اصول فلسفه و روش رئالیسم، ج3، مقدمه و پاورقی استاد مطهری، تهران: صدرا.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1372) المیزان فی تفسیر القرآن، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (بیتا الف) فلسفه چیست و فلسفه الهی کدام است؟ ترجمه سیدابراهیم علوی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (بیتا ب) نهایة الحکمة، بهاهتمام عبدالله نورانی، قم: مؤسسة نشر اسلامی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (بیتا ج) اصول فلسفه و روش رئالیسم، ج 5، مقدمه و پاورقی مرتضی مطهری، تهران: صدرا.
عروسی حویزی، علیبن جمعه (بیتا) تفسیر نورالثقلین، قم: مطبعۀ علمیه.
عشرت اقبال، وحید (1380) «نظریۀ اسلامی معرفت از دیدگاه ملاصدرا و اقبال»، مجموعه مقالات همایش جهانی ملاصدرا، ج1، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
علیزاده سالطه، عزیز (1375) «تبیین فلسفی کلامی حقیقت شیطان و مسائل مترتب بر آن»، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی.
علیزاده سالطه، عزیز (1386) «بررسی روششناختی حکمت متعالیه و نقد آن با تکیه بر آراء صدرالمتألهین و علامه طباطبایی»، رسالۀ دکتری فلسفه، واحد علوم تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی.
کلینی، محمدبن یعقوب (1363) الاصول من الکافی، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
لاهیجی، محمدجعفر بن محمدصادق (1386) شرح المشاعر ملاصدرا، تصحیح سید جلالالدین آشتیانی، قم: بوستان کتاب.
محقق داماد، مصطفی (1374تا) «امامت و ولایت از دیدگاه صدرا»، خردنامه صدرا، شمارة 2، ص39ـ33.
مصباح یزدی، محمدتقی (1370) آموزش فلسفه، قم: سازمان تبلیغات اسلامی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1405ق) تعلیقة علی نهایة الحکمة، قم: مؤسسة در راه حق.
معموری، علی (1380) «شاخصههای معماری حکمت متعالیه»، مجموعه مقالات همایش جهانی ملاصدرا، ج2، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1361الف) العرشیه، تصحیح و ترجمۀ غلامحسین آهنی، تهران: مولی.
ملاصدرا (1361ب) تفسیر القرآن الکریم، تصحیح محمد خواجوی، قم: بیدار.
ملاصدرا (1368) الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، قم: مصطفوی.
ملاصدرا (1378) اجوبة المسائل (النصیریة، العویصة، جیلانیة)، تصحیح و تحقیق عبدالله شکیبا، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1380الف) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج7، تصحیح و تحقیق مقصود محمدی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1380ب) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج2، تصحیح و تحقیق و مقدمه مقصود محمدی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1381الف) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج5، تصحیح و تحقیق رضا محمدزاده، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1381ب) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج6، تصحیح و تحقیق احمد احمدی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1381ج) رساله سه اصل، تصحیح و تحقیق سیدحسین نصر، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1381د) المبدأ و المعاد، تصحیح و تحقیق محمد ذبیحی و جعفر شانظری، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1382الف) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج9، تصحیح و تحقیق و مقدمه رضا اکبریان، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1382ب) الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، تصحیح و تحقیق سیدمصطفی محقق داماد، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1382ج) الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، تصحیح و تعلیق سیدجلالالدین آشتیانی، قم: بوستان کتاب.
ملاصدرا (1383الف) شرح اصول کافی، ترجمه و تعلیق محمد خواجوی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
ملاصدرا (1383ب) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج8 ، تصحیح و تحقیق علیاکبر رشاد، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1383ج) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج1، تصحیح و تحقیق غلامرضا اعوانی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1389) تفسیر سوره واقعه، ترجمه و تصحیح محمد خواجوی، تهران: مولی.
موسوی تبریزی، سیدمحسن (1363) «نظریات فلسفی علامه در المیزان»، مجموعه مقالات دومین یادنامه علامه طباطبایی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
