نگاهی تحلیلی به زن در آثار ملاصدرا با رویکرد تاریخیـاجتماعی
محورهای موضوعی : Studies on Mulla Sadra and the Transcendent Philosophy
1 - دانش آموخته دکتری فلسفه تطبیقی، واحد علوم تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
کلید واژه: عقل ذاتی, عقل اکتسابی, عصر صفوی, اخباریگری, جعل روایت, ملاصدرا,
چکیده مقاله :
در آثار ملاصدرا مانند بسیاری از متفکران مسلمان، به ناقص بودن عقل زنان اشاره شده است. اگرچه سخن ملاصدرا ممکن است متأثر از احادیث رایج زمان وی باشد، اما از یکسو، در روایات و در آثار او، نقص عقل ناظر به عقل اکتسابی است و عقل اکتسابی تابع فضای تاریخی و اجتماعی و فرهنگی است که انسان در آن زیست میکند. از سوی دیگر، ملاصدرا وارث اندیشة گذشتگان و تجربیات زیستۀ فرهنگی، اجتماعی و عرفی در عصر صفوی است. پیشتر، محققانی به تحلیل درونمتنی آراء صدرالمتألهین دربارة زنان پرداختهاند، ولی عوامل بیرونی دیدگاه ملاصدرا را نادیده گرفتهاند. در زمان این حکیم متأله، تفکر حاکم، تفکر اخباری بود و در این نوع تفکر، حدیث را نمیتوان با قرآن کریم سنجید تا سندیت آن مشخص شود. بنابرین، روایات جعلی درباب نقص عقل زنان مورد پذیرش عموم واقع شده بود. زنان عصر صفوی از آموزش رسمی و عمومی محروم بودهاند و امکان حضور در جامعه را مانند مردان نداشتهاند، و بهمین دلیل، بجز زنانی معدود، فرصت بروز استعدادهای خود را نداشتند. در عصر صفوی نمونههایی واقعی از زنان فرهیخته دیده نمیشود یا تعداد آنها بقدری اندک است که روایات نقصان عقل زنان تأیید میشود. از اینرو، هیچ گفتمان جدیدی در این حوزه میان ملاصدرا و اندیشمندان همعصر وی صورت نگرفته است. بدیهی است که ملاصدرا در مقام یک انسان، متأثر از فضای اجتماعی و عرفی زمان خود باشد.
In Mullā Ṣadrā’s works, like in those of many Muslim thinkers, reference is made to the alleged deficiency of women’s intellect. Although Mullā Ṣadrā's statements might be influenced by the prevalent ḥadīths of his time, on the one hand, the imperfection of intellect in narrations and in his works refers to acquired intellect, which is affected by the historical, social, and cultural environment in which a person lives. On the other hand, Mullā Ṣadrā is the heir to the thoughts of his predecessors and the lived cultural, social, and customary experiences of the Safavid era. Previous researchers have analyzed his intra-textual views of women; however, they have overlooked the external factors influencing his perspective. During the time of Mullā Ṣadrā, the dominant intellectual current was affected by Akhbārism, within which ḥadīth could not be weighed against the Holy Qur’ān to determine its authenticity. Therefore, a number of fabricated narrations about the imperfection of women's intellect were widely accepted. Women in the Safavid era were deprived of formal and public education and did not have the same opportunities for social participation as men. Hence, except for a few women, they did not have the opportunity to manifest their talents. Given the scarcity of learned women in that era, the narrations of women's intellectual deficiency are confirmed. Therefore, no new discourse in this area took place between Mullā Ṣadrā and his contemporary thinkers. Evidently, as a human being, Mullā Ṣadrā, was influenced by the prevalent social atmosphere of his time in this regard.
ابن¬سینا (1360) رسائل إبنسینا، رساله فیض الهى، ترجمة ضیاءالدین دری. تهران: نشر مرکزی.
ابن¬سینا (1382) حی بن یقظان، تهران: سروش.
ابن¬سینا (بی¬تا) معراجنامه، تصحیح بهمن کریمی، رشت: عروة الوثقی.
ابن¬عربی، محیى¬الدین (1378) ترجمان الاشواق، تهران: روزنه.
ابن¬عربی، محیى¬الدین (1946م) فصوص الحكم، قاهره: دار إحیاء الكتب العربیة.
ابن¬عربی، محیى¬الدین (بی¬تا) الفتوحات المكیة، بیروت: دار الصادر.
ارسطو (1349) سیاست، ترجمة حمید عنایت، تهران: شرکت سهامی کتابهای جیبی.
افلاطون (1379) جمهور، ترجمة فؤاد روحانی، تهران: علمی و فرهنگی.
بهشتی، ابراهیم (1390) زمینه¬های پیدایش اخباریگری، قم: دار الحدیث.
جمعی از نویسندگان (1379) بانوان عالمه و آثار آنها، قم: مرکز مدیریت حوزههای علمیه خواهران.
جهانگیری، محسن (1388) بررسی تمایزهای فقهی زن و مرد، قم: بوستان کتاب.
رضانژاد، غلامحسین (1387) مشاهد الألوهیة (شرح شواهد الربوبیه)، ج2، قم: آیت اشراق.
سبزواری، ملاهادی (1383) أسرار الحکم فی المفتتح و المختتم، ج1، تصحیح کریم فیضی، مقدمه منوچهر صدوقیسها، قم: مطبوعات دینی.
سهروردی، شهابالدین یحیی (1372) مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ج3، تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
شجریان، مهدی؛ واعظی، احمد (1398) «جایگاه انسانی زن از منظر ملاصدرا»، پژوهشهای عقلی نوین، شمارة 8، ص115ـ93.
طوسی، نصیرالدین محمد (1413ق) اخلاق ناصری، تهران: علمیه اسلامی.
عامری، محمدبن یوسف (1375) رسائل ابو الحسن عامری، ترجمة مهدی تدین، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
علایی رحمانی، فاطمه (1372) زن در نهج البلاغه، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
غزالی، محمدبن محمد (1317) نصیحة الملوک، مقدمه و تصحیح و حاشیه جلال همایی، تهران: چاپخانه مجلس.
غزالی، محمدبن محمد (1383) کیمیای سعادت، ج1، تصحیح حسین خدیوجم، تهران: علمی و فرهنگی.
غزالی، محمدبن محمد (1386) کیمیای سعادت، ج2، تصحیح حسین خدیوجم، تهران: علمی و فرهنگی.
فریر، رائل دبلیو (1388) برگزیده و شرح سفرنامه شاردن، ترجمة حسین هژبریان و حسن اسدی، تهران: فرزان روز.
کمپفر، انگبرت (1360) سفرنامه کمپفر، ترجمة کیکاووس جهاندیده، تهران: خوارزمی.
کولیر راس، کلارا (1383) سفرنامه، ترجمه و مقدمه اسدالله آزاد، تهران: کتابدار.
مجلسی، محمدتقی (1403ق) بحار الانوار، بیروت: مؤسسة الوفاء.
مطهری مرتضی (1385) یادداشتها، ج6، تهران: صدرا.
مطهری مرتضی (1389) اسلام و نیازهای زمان، ج1، تهران: صدرا.
مطهری مرتضی (1390) سیری در سیره نبوی، تهران: صدرا.
ملاصدرا (1368) الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، ج7، بهمراه تعلیقات اسماعیلبن محمد سمیع واحدالعین اصفهانی، محمدبن معصوم علی مدرس زنجانی، علیبن عبدالله زنوزی، هادیبن مهدی سبزواری، علیبن جمشید نوری و محمدحسین طباطبایی، مقدمه محمدرضا مظفر، قم: مصطفوی.
ملاصدرا (1371) عرفان و عارف نمایان، ترجمه محسن بیدارفر، تهران: الزهرا (س).
ملاصدرا (1381) کسر أصنام الجاهلیة، تصحیح و تحقیق محسن جهانگیری، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1422ق) شرح هدایة الأثیریة، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ملاصدرا (بی¬تا) المبدأ و المعاد، بیجا، بینا.
موسوی بایگی، سیده زهرا (1401) «ارزیابی نگاه حداقلی به زن در عبارات ملاصدرا»، آیینه معرفت، شمارة 71، ص174ـ151.
مهریزی، مهدی (1390) حدیثپژوهی، قم: دار الحدیث.
