عقلانیت باور دینی و خودبنیادی زبان دین: مطالعه تطبیقی دیدگاه برند بلانشارد و لودویگ ویتگنشتاین
الموضوعات : کلام اسلامی
نسیم زارعی
1
,
محمد رضا شمشیری
2
,
مهدی دهباشی
3
1 - دانشجوی دکتری گروه فلسفه و کلام اسلامی، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران
2 - گروه فلسفه و کلام اسلامی، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران
3 - گروه فلسفه و کلام اسلامی، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران
الکلمات المفتاحية: برند بلانشارد, لودویگ ویتگنشتاین, عقل و ایمان, بازی زبانی, زبان دین, ناگفتنی, الهیات عقلانی, الاهیات حداقلی.,
ملخص المقالة :
مسئله امکان سخنگفتن معنادار و عقلانی از خدا، همواره از کانونیترین مناقشات در فلسفه دین بوده است. در این میان، برند بلانشارد، بهعنوان میراثدار سنت ایدهآلیسم عقلانی، بر آن است که باور به خدا تنها در صورتی پذیرفتنی است که در ترازوی یک نظام عقلانی ضروری سنجیده شود و بیرون از این ساختار، سخنگفتن از خدا فاقد وجاهت معرفتی خواهد بود. در قطب مقابل، لودویگ ویتگنشتاین، ابتدا در رساله منطقی-فلسفی با اعلام «ناگفتنی» بودن امر متعالی و سپس در دوره متأخر فکری خود، با طرح مفهوم «بازیهای زبانی»، اساساً گزارههای دینی را از حیطه داوری عقل نظری بیرون میبرد و آن را «نحوهای از زندگی» میداند که معنا و توجیه خود را در درون اجتماع ایمانی مییابد. این مقاله با روش تطبیقی، به طرح رویارویی این دو دیدگاه متضاد میپردازد. پرسش پژوهشگر آن است که آیا میتوان از خدا بهطور عقلانی سخن گفت، یا زبان دین محصور در قواعد خودبنیاد یک بازی زبانی است؟ یافتههای مقاله نشان میدهد که نقد ویتگنشتاینی، الهیات عقلانی بلانشارد را با چالش جدی خصوصیشدن ایمان مواجه میکند، اما در مقابل، طرد کامل توجیه عقلانی از سوی رویکرد ویتگنشتاینی، امکان دفاع از دعاوی دینی در سپهر عمومی و گفتگوی ادیان را به شدت تضعیف میکند. نتیجه آنکه، هرچند رویکرد ویتگنشتاین توصیفی واقعبینانه از «کارکرد» زبان دین ارائه میدهد، اما نیاز به نوعی «عقلانیت حداقلی» برای پرهیز از نسبیت و انزوای گفتمانی دین، همچنان جایگاه مدل عقلانی بلانشارد را بهمثابه یک سنجه انتقادی حفظ میکند.
دبّاغ، سروش. (۱۳۹۰). زبان و تصویر جهان در فلسفه ویتگنشتاین. نشر نی.
سروش، عبدالکریم. (۱۳۷۷). صراطهای مستقیم. صراط.
شبستری، محمد مجتهد. (۱۳۷۹). هرمنوتیک، کتاب و سنت. طرح نو.
فنائی، ابوالقاسم. (۱۳۸۴). دین در ترازوی اخلاق. صراط.
ملکیان، مصطفی. (۱۳۸۰). راههای نرفته. نشر نگاه معاصر.
Blanshard, B. (1939). The nature of thought (Vols. 1-2). George Allen & Unwin.
Blanshard, B. (1961). Reason and goodness. Macmillan.
Blanshard, B. (1974). Reason and belief. George Allen & Unwin.
Clifford, W. K. (1877). The ethics of belief. Contemporary Review, 29, 289-309.
Engelmann, P. (1967). Letters from Ludwig Wittgenstein, with a memoir (L. Furtmüller, Trans.). Blackwell.
MacKinnon, D. M. (1987). Blanshard on the philosophy of religion. Religious Studies, 23(1), 109-118.
Malcolm, N. (1994). Wittgenstein: A religious point of view. Routledge.
Nielsen, K. (1982). An introduction to the philosophy of religion. St. Martin's Press.
Phillips, D. Z. (1976). Religion without explanation. Blackwell.
Wittgenstein, L. (1922). Tractatus logico-philosophicus (C. K. Ogden, Trans.). Routledge & Kegan Paul.
Wittgenstein, L. (1953). Philosophical investigations (G. E. M. Anscombe, Trans.). Blackwell.
Wittgenstein, L. (1966). Lectures and conversations on aesthetics, psychology and religious belief (C. Barrett, Ed.). Blackwell.
Wittgenstein, L. (1980). Culture and value (P. Winch, Trans.). Blackwell.
Wittgenstein, L., & Waismann, F. (2003). The voices of Wittgenstein: The Vienna Circle (G. Baker, Ed.). Routledge.
