تحلیل انتقادی دیدگاه دکتر سروش درباره تاریخمندی قرآن (مطالعه موردی آیه 101 و 102 سوره مائده)
الموضوعات : کلام اسلامیمحمد عربصالحی 1 , علیرضا یعقوبی 2
1 - عضو هیات علمی گروه منطق فهم دین، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران، ایران
2 - طلبه سطح چهار رشته کلام جدید، حوزه علمیه خراسان، مدرسه علمیه عالی نواب، مشهد
الکلمات المفتاحية: قرآن, تاریخمندی قرآن, اسباب نزول, شأن نزول, دکتر سروش.,
ملخص المقالة :
ادعای تاریخ¬مندی قرآن و تبعیت محتوای آن از واقعیتهای عینی زمان نزول، دارای مبانی و ادله عامی است که در منابع متعددی مورد نقد قرار گرفته است. در این میان، گاهی ادله خاصی از خود قرآن برای اثبات این نظریه ارائه میشود. این مقاله به بررسی یکی از این موارد که از سوی دکتر سروش مطرح شده، میپردازد. خداوند متعال مطابق با لوح محفوظ، تعالیم مورد نیاز بشر را در بستری خاص نازل نموده است. اسباب نزول و درخواستهای مردم عصر نزول اگر چه بستر ابلاغ این آیات به بشر را فراهم نمودهاند، اما در محتوای آنها دخالتی نداشته و از منظر فلسفی، علت تامه نزول آیات محسوب نمیشوند. قائلان به تاریخ¬مندی قرآن معتقدند: سوالات مردم، وقایع و اتفاقات عصر نزول، سبب نزول آیات شدهاند؛ به گونهای که اگر این وقایع رخ نمیداد و یا وقایع دیگری جایگزین میشد، محتوای آیات قرآن نیز متفاوت میبود. اینان برای اثبات ادعای خود به برخی شواهد و مصادیق شأن نزول آیات استناد کردهاند. آیات ۱۰۱ و ۱۰۲ سوره مائده از جمله شواهدی است که مورد استناد دکتر سروش قرار گرفته است. در این پژوهش با روش کتابخانهای و با مراجعه به شأن نزول آیات از دیدگاه روایات، مفسران و قواعد تفسیری، این ادعا تحلیل شده و مبتنی بر مدعیات دکتر سروش در منابع متنی و گفتاری وی ارزیابی میشود. با تحلیل آیات مذکور و بررسی شأن نزول آنها و نیز روایات مرتبط، روشن میشود که ادله ذکر شده از سوی وی برای اثبات تاریخ¬مندی قرآن کافی نیست و با اشکالات متعددی روبروست.
قرآن کریم با ترجمه حسین انصاریان.
ابوزيد، نصر حامد؛ (1398)، معناي متن؛ پژوهشی در علوم قرآن، ترجمه مرتضي كريمي نيا ؛ چاپ او ل، تهران ، انتشارات طرح نو.
آخوند خراسانی، محمد کاظم، (1410ق)، درر الفوائد في الحاشية على الفرائد، بی¬چا، تهران، مؤسسه نشر ارشاد اسلامی.
ارکون، (1998م)، تاریخیه الفکر العربی الاسلامی، ترجمه هاشم صالح، چاپ سوم، بیروت، مرکز الانماء القومی.
ایازی، سید محمد علی، (1378)، قرآن و فرهنگ زمانه، رشت، کتاب مبین.
پورروستایی، جواد، (1402)، نقد نگاه ابوزید به نقش سیاق و نزول تدریجی در فهم قرآن، چالش با ابوزید؛ مجموعه مقالات جریان¬شناسی و نقد اعتزال نو، به کوشش محمد عرب صالحی، ج 4، چاپ سوم، قم، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
پیروزفر، سهیلا، (1391)، اسباب نزول و نقش آن در تفسیر قرآن، چاپ اول، مشهد، آستان قدس رضوی.
تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، (1410 ق)، غررالحکم و درر الکلم، محقق: سید مهدی رجائی، چاپ دوم، قم، دارالکتب الاسلامی.
جصاص، احمد بن على، (1405 ق)، احكام القرآن، تحقيق: محمد صادق قمحاوى، دار احياء التراث العربى، بيروت.
جوادی آملی، عبدالله، (1391)، تسنیم، چاپ سوم، قم، مرکز نشر اسراء.
حاجی ابوالقاسم دولابی، محمد، (1397)، فرا عصری بودن قرآن، چاپ اول، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
دهلوی، شاه ولی الله (أحمد بن عبد الرحيم بن الشهيد وجيه الدين بن معظم بن منصور)، (1426ق)، حجة الله البالغة، محقق السيد سابق، چاپ اول، بیروت (لبنان).
راغب اصفهاني، حسين بن محمد، (1412ق)، مفردات الفاظ القرآن الكريم، تحقيق صفوان عدنان داودي، چاپ اول، بيروت، دار الشاميه.
زركشى، محمد بن بهادر، (1410ق)، البرهان فى علوم القرآن، محققین: ذهبی و همکاران، لبنان (بيروت)، دار المعرفة.
زمخشری، محمود، (1407ق)، الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التأویل، چاپ سوم، بیروت، دارالکتاب العربی.
سروش، عبدالکریم، (1385)، بسط تجربه نبوی، چاپ 5، تهران، موسسه فرهنگی صراط.
ـــــــــــــــــــــــــ، (1397)، کلام محمد، رویای محمد، چاپ اول، انتشارات صقراط.
سید رضی، ابوالحسن محمد بن الحسین بن موسی،(1401)، نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، چاپ شصت و سوم، قم، انتشارات امیرالمومنین.
سیوطی، جلال الدین عبدالرحمن بن ابىبكر، (1421ق)، الاتقان فی علوم القرآن، محقق: زمرلى، فواز احمد، چاپ دوم، بیروت، دار الكتاب العربي.
ـــــــــــــــــــــــــ،(1404ق)، الدر المنثور فى تفسير المأثور، قم، كتابخانه آية الله مرعشى نجفى.
طباطبایی، سید محمد حسین،(1388)، قرآن در اسلام، چاپ سوم، قم، بوستان کتاب.
ـــــــــــــــــــــــــ،(1417 ق)، الميزان في تفسير القرآن، چاپ پنجم، قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعه مدرسين حوزه علميه قم.
طبرسى، فضل بن حسن، (1372)، مجمع البیان، چاپ سوم، تهران، انتشارات ناصرخسرو.
طبرى، ابو جعفر محمد بن جرير، (1412ق)، جامع البيان فى تفسير القرآن، چاپ اول، بيروت، دار المعرفه.
طوسى، محمد بن حسن، (بی¬تا)، التبيان فى تفسير القرآن، مصحح: عاملى، احمد حبيب، چاپ اول، بیروت، دار احياء التراث العربى.
عرب صالحی، محمد، (1393)، بررسی تطبیقی تاریخمندی آموزههای دین در نگاه غرب و اعتزال نو، کتاب مجموعه مقالات جریان شناسی اعتزال نو (ج1)، قم، چاپ اول، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
ـــــــــــــــــــــــــ، (1391)، تاریخی نگری و دین ، چاپ اول، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
ـــــــــــــــــــــــــ، (زمستان 1387)، تاریخی نگری و دین، قبسات، شماره 50.
ـــــــــــــــــــــــــ، (زمستان 1395)، مبانی تاریخمندی قرآن و تحلیل و نقد مبنای وحی شناختی آن، فصلنامه فلسفه دین، دوره 13، شماره 4.
ـــــــــــــــــــــــــ، (پاییز 1398)، وجود پیشین قرآن و پیامدهای قرآن شناختی آن، پژوهشنامه معارف قرآنی، سال 10، شماره 38.
فخر رازى، محمد بن عمر، (1420 ق)، التفسير الكبير( مفاتيح الغيب)، چاپ سوم، بیروت، دار إحياء التراث العربي.
مجلسي، محمد باقر، (1403ق)، بحارالانوار الجامعة لدرر أخبار الائمة الاطهار، چاپ سوم، بيروت، دار احياء التراث العربي.
معرفت، محمد هادي، (1428ق)، التمهيد فی علوم القرآن، قم، موسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید.
مکارم شیرازی، ناصر و همكاران، (1374)، تفسير نمونه، چاپ اول، تهران، دار الكتب الإسلامية.
هانیه روزبه، (تابستان 1397)، بررسی تطبیقی شأن نزول و اسباب نزول با تأکید بر دیدگاه علامه طباطبایی و آیت الله معرفت، نامه جامعه (فصلنامه علمی تخصصی معارف اسلامی)، سال شانزدهم، شماره 126.
سایت ولی عصر؛ (تیرماه 1399)، راه روشن، نقد سخنان دکتر سروش پیرامون عقاید شیعیان، 26. https://www.valiasr
