تاثیر اقدامات اصل چهارم ترومن بر برنامه¬هایاول و دوم عمرانی ایران
الموضوعات : اقتصادی
1 - گروه مدیریت ، دانشکده مدیریت، اقتصاد و حسابداری، دانشگاه پیام نور ، تهران ، ایران .
2 - استادیار مطالعات منطقه ای، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ایلام ، ایران .
الکلمات المفتاحية: اصلچهار ترومن , برنامههای توسعه عمرانی ایران, نظریه نوسازی, نظریه وابستگی.,
ملخص المقالة :
در بستر رقابتهای دوران جنگ سرد و تلاش ایران برای نوسازی از طریق برنامهریزی متمرکز، این پژوهش به تحلیل کیفی تأثیرات متقابل «برنامه اصل چهارم ترومن» بر «برنامههای اول و دوم عمرانی ایران» میپردازد. هدف اصلی، واکاوی عمق و ماهیت این تأثیرات با فراتر رفتن از گزارشهای توصیفی و تمرکز بر سازوکارهای نهادی و فکری است. این تحقیق با اتکا به روش تاریخی-اسنادی و رویکردی هرمنوتیکی برای تفسیر اسناد آرشیوی و گزارشهای سازمان برنامه، به این نتیجه دست مییابد که مداخلات اصل چهارم در دو سطح مجزا قابل تفکیک است: سطح «سختافزاری» که شامل پروژههای ملموس اما محدود و سطح «نرمافزاری» که از طریق اعزام مدیران به خارج و استقرار مشاوران غربی، به نهادینهسازی الگوهای مدیریتی و تکنوکراتیک غربی در ساختار برنامهریزی کشور انجامید. اگرچه کمکهای اصل چهارم از نظر حجم مالی محدود بود ، اما از طریق انتقال دانش فنی، آموزش نیروی انسانی و تقویت نهادهای برنامهریزی، نقش تسهیلگری مهمی در اجرای برنامه اول و دوم عمرانی ایفا نمود. بهویژه، همکاری مشاوران آمریکایی در حوزههای کشاورزی، بهداشت و آموزش، برخی از پروژههای برنامه اول را عملیاتی ساخت. تحلیل نهایی بیانگر آن است که میراث پایدارتر و تعیینکنندهتر اصل چهارم نه پروژههای زیرساختی آن، بلکه موفقیت در شکلدهی به یک ذهنیت مدیریتی و ساختار بوروکراتیک بود که مسیر توسعه ایران را در دهههای بعد عمیقاً تحت تأثیر قرار داد.
منابع
- ابتهاج، ابوالحسن(1371). خاطرات ابوالحسن ابتهاج. چاپ اول، نشر علمی، تهران.
- بانک ملی(1327). مجله بانک ملی، نشریه ادواری، انتشارات بانک ملی، شماره96.
- حیدری، سلیمان و بینشی فر، فاطمه. (1396). بررسی نقش اصل 4 ترومن در آموزش و پرورش عشایریِ فارس. تاریخ اسلام و ایران، 27(35)، 35-55.
- دانایی فرد، حسن؛ الوانی، سیدمهدی؛ آذر، عادل(1383). روش شناسی پژوهش کیفی در مدیریت، رویکردی جامع، تهران، انتشارات صفار، اشراقی.
- رفیعی راد، علی احمد و محمدی، احمد. (1396). مکتب نوسازی متقدم و ریشه های تاریخی بحران منابع آب های زیرزمینی در ایران: بررسی تأثیر و عملکرد اصل چهار ترومن.فصلنامه علوم اجتماعی، 24(77)، 195-243.
- سازمان برنامه و بودجه(1343). گزارش اجرای برنامه هفت ساله دوم، تهران، سازمان برنامه و بودجه.
- سالمی قمصری، مرتضی، یزدانی، سهراب، فرهادی، مرتضی و مومنی، فرشاد. (1399). اصل چهار ترومن و امکان توسعه در ایران. برنامه ریزی رفاه و توسعه اجتماعی.197-161 ، (43)11.
- قانون برنامه عمرانی اول کشور(1327).
- قانون برنامه عمرانی دوم کشور (1334)
- کشتی آراء, کیمیا , جعفری, علی اکبر و نورائی, مرتضی . (1402). خوانشی نو از سیر تاریخی روند مبارزه با مالاریا در قالب برنامههای توسعه (1327ـ1356ش). نشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام. 17(32), 324-352.
- گزارش مقدماتی برنامه هفت ساله عمرانی اول(1326).
- گزارش نهایی شرکت مشاور موریسن (1326).
- گزارش نهایی شرکت مشاورن ماوراء بحار (1328).
- مشرف نفیسی، حسن(1341). سالنامه دنیا، شماره 18، چاپ کیهان، تهران.
- مک لئود، تاس اچ(1379). برنامه ریزی در ایران، ترجمه علی اعظم، تهران، نشر نی.
- مهام، محمود.(1397). اصل چهار و تغییر اجتماعی در ایران (معرفی و نقد کتاب «بررسی اهداف و عملکرد اصل چهار ترومن»). پژوهش های روستائی، 9(1)، 148-158.
- نام برادرشاد، فرهاد، سادات، محمود، سراج، محسن و بصیرت منش، حمید.(1402). برنامههای عمرانی بنیاد خاور نزدیک در ایران دوره محمدرضا پهلوی. تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی، 5(10)، 168-208.
- نیلی، مسعود؛ کریمی، محسن(1396). برنامهریزی در ایران 1316-1356 ؛ تحلیلی تاریخی با تمرکز بر تحولات، نقش و جایگاه سازمان برنامهوبودجه. چاپ دوم، نشر نی، تهران.
- همراز، ویدا. (1381). بررسی اهداف و عملکرد اصل چهار ترومن: هیئت عملیات اقتصادي آمریکا در ایران، تهران: مرکز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه.
- Cronin, S. (Ed.). (2012). Making of Modern Iran: State and Society under Riza Shah and Mohammad Riza Shah. Routledge.
- Goode, J. F. (2014). American Power and the Reconstruction of Iran: The Point Four Program, 1950-1962. I.B. Tauris.
- Lentz, C. C. (2011). Development as a Weapon: The Point Four Program and “Community Development” in Rural Iran, 1950-1962. Comparative Studies in Society and History, 53(3), 644–674.
