بررسی نقش گردشگری روستایی در خلق فرصتهای اقتصادی؛ مطالعه روستاهای منطقه ماسوله
الموضوعات : Culturalپرویز رفیعی شاد 1 , ولی الله رستمعلی زاده 2 , خدیجه ذوالقدر 3
1 - دانشجوی دکتری جامعه شناسی گرایش توسعه اجتماعی- روستایی، گروه علوم اجتماعی و جامعه شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران
2 - عضو هبات علمی.،گروه مهاجرت و شهرنشینی، موسسه تحقیقات جمعیت کشور.تهران.ایران
3 - دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات
الکلمات المفتاحية: گردشگری روستایی, اشتغالزایی, توسعه پایدار, ماسوله, توانمندسازی, مشارکت محلی.,
ملخص المقالة :
این پژوهش با هدف تحلیل نقش گردشگری روستایی در ایجاد فرصتهای اقتصادی و اجتماعی در منطقه تاریخی ماسوله انجام شد. گردشگری، بهعنوان یکی از صنایع راهبردی و چندبعدی، تأثیرات قابلتوجهی بر توسعه اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی جوامع محلی دارد. ماسوله با معماری پلکانی منحصربهفرد، بافت سنتی و جاذبههای فرهنگی، طی دهههای اخیر به مقصدی محبوب برای گردشگران داخلی و خارجی تبدیل شده و زمینههای اشتغال و فعالیتهای اقتصادی جدیدی برای ساکنان محلی فراهم آورده است. در این پژوهش، دادههای کیفی از طریق مصاحبههای فردی و گروهی با ۱۵ نفر از فعالان محلی، مسئولان و کارآفرینان حوزه گردشگری گردآوری شد و با استفاده از روش تحلیل مضمون بررسی گردید. نتایج نشان داد که گردشگری در ماسوله فراتر از یک منبع درآمدی مقطعی عمل میکند و موجب تقویت معیشت ساکنان، کاهش مهاجرت، تنوعبخشی به فعالیتهای اقتصادی و ارتقای سرمایه اجتماعی شده است. بهویژه توانمندسازی زنان و جوانان، مشارکت فعال در کسبوکارهای گردشگری و تقویت اعتماد و همکاری جمعی، از جمله پیامدهای شاخص توسعه گردشگری در این منطقه است. یافتهها همچنین حاکی از آن است که گردشگری توانسته الگوی اشتغال ارگانیک و مبتنی بر ظرفیتهای بومی ایجاد کند و ساختار معیشتی سنتی مبتنی بر کشاورزی و خدمات محدود را به سمت اقتصاد خدماتی و پایدار سوق دهد. تحلیل نظری پژوهش بر اساس چارچوبهای نوسازی، توسعه پایدار، نظریه وابستگی، سرمایه اجتماعی، توانمندسازی، توسعه درونزا و مشارکت محلی انجام شد و نشان داد که موفقیت گردشگری مستلزم مدیریت بومی، حفاظت از منابع فرهنگی و طبیعی و برنامهریزی مشارکتی است. این مطالعه تأکید میکند که توسعه گردشگری باید با رعایت ظرفیت محیطی، حفظ هویت فرهنگی و تقویت ساختار نهادی محلی هدایت شود تا از پیامدهای منفی مانند استحاله فرهنگی، نابرابری و آسیبهای اجتماعی جلوگیری گردد. در نهایت، پژوهش بر ضرورت تدوین راهبردهای هوشمند، سیاستگذاری مشارکتی و سنجش مستمر پایداری در مدیریت گردشگری ماسوله تأکید دارد.
امامی، سیده فاطمه، دربان آستانه، علیرضا، رضوانی، محمد رضا و قدیری، مجتبی. (1404). بررسی وضعیت گردشگری روستایی با رویکرد اجتماع محور در استان گیلان. مطالعات جغرافیایی نواحی ساحلی، 6(1)، 1-19. https://doi.org/10.22124/gscaj.2022.20471.1095
باقری، حدیثه، کاوسی کلاشمی، محمد و معتمد، محمد کریم. (1404). تأثیر احیای صنایعدستی بر توانمندسازی زنان روستایی (مطالعۀ موردی: روستاهای هدف گردشگری منطقۀ الموت). زن در توسعه و سیاست، 23(2)، 267-288. https://doi.org/10.22059/jwdp.2025.389485.1008513
سلطانی زهرا، گودرزی مجید، فیاضی محمد رئوف. (1403) بررسی و تحلیل عوامل مؤثر بر توسعه گردشگری خلاق روستایی (مطالعه موردی؛ دهستان میان آب جنوبی شهرستان شوشتر). اقتصاد فضا و توسعه روستایی، ۱۳ (۴۸) :۳۹-۶۴. http://serd.khu.ac.ir/article-۱-۳۹۸۲-fa.html
صادقی، حجت و حاصلی، محمد. (1404). ارزیابی آسیب پذیری مقاصد گردشگری روستایی در برابر مخاطره سیل در قلمروهای کوهستانی (مطالعه موردی: استان چهارمحال و بختیاری). پژوهش های محیطی در قلمروهای کوهستانی، 1(1)، 1-14. https://doi.org/10.22034/ermr.2025.63294
جوان، فرهاد و جمعه پور،محمود. (1404). تحلیل میزان پایدارسازی جوامع روستایی با تأکید بر توسعه گردشگری مبتنی بر ارزش مصرف غذاهای محلی (مورد مطالعه: روستاهای هدف گردشگری استان گیلان). پژوهشهای جغرافیای اقتصادی، 6(19)، 36-53. https://doi.org/10.30470/jegr.2025.2054543.1277
شاهی قره قاسملو،سیما، سوختانلو، مجتبی و کیوان بهجو، فرشاد. (1404). پتانسیلهای اشتغالزا در کارآفرینی گردشگری: مطالعهای در نواحی روستایی شهرستان سرعین. مجله پژوهشهای کارآفرینی، 4(2)، 95-108. https://doi.org/10.22034/jer.2025.2045088.1213
جوان، فرهاد، و جمینی، داود. (1404). ارزیابی اثر بازاریابی گردشگری بر توسعه پایدار روستایی در منظر فرهنگی هورامان. پژوهش های بازاریابی گردشگری و میهمان نوازی، 3(1)، 63-80. https://doi.org/10.22080/tmhr.2025.28901.1044
شمس الدینی، علی و صادقی، حجت. (1404). تحلیل و ارزیابی اثرات بیماری کووید- 19 بر گردشگری روستایی و نوع سازگاری با آن (مورد مطالعه: روستای شیوند، شهرستان دزپارت). مهندسی جغرافیایی سرزمین، 9(1)، 33-46. https://doi.org/10.22034/jget.2023.393579.1489
Brundtland Commission. (1987). Our common future. Oxford University Press. https://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/5987our-common-future.pdf
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1191/1478088706qp063oa
Hall، C. M.، & Page، S. J. (2014). The geography of tourism and recreation: Environment، place and space (4th ed.). Routledge. https://www.routledge.com/The-Geography-of-Tourism-and-Recreation-Environment-Place-and-Space/Hall-Page/p/book/9780415833998
International Labour Organization. (2016). Sustainable tourism: A catalyst for inclusive socio-economic development. ILO. https://www.ilo.org/publications/sustainable-tourism-%E2%80%93-catalyst-inclusive-socio-economic-development-and
Lane, B. (1994). What is rural tourism? Journal of Sustainable Tourism, 2(1–2, 7–21. http://dx.doi.org/10.1080/09669589409510680
Prayitn, G., Auliah, A., Ari, I. R. D., Effendi, A., Hayat, A., Delisa, A., … Hiddlestone-Mumford, J. (2024). Social capital for sustainable tourism development in Indonesia. Cogent Social Sciences, 10(1). https://doi.org/10.1080/23311886.2023.2293310
Priatmoko, S., Kabil, M., Akaak, A., Lakner، Z., Gyuricza, C., & Dávid, L. D. (2023). Understanding the Complexity of Rural Tourism Business: Scholarly Perspective. Sustainability, 15(2), 1193.
Ray، Christopher (2001). Culture, economy and rural development: The European perspective. Centre for Rural Economy. https://books.google.com/books/about/Culture_Economies.html?id=JgvDAAAAIAAJ
Rostow، W. W. (2012). The stages of economic growth: A non-communist manifesto. Cambridge University Press.
https://doi.org/10.1017/CBO9780511625824
Scoones، I. (1998). Sustainable rural livelihoods: A framework for analysis. IDS Working Paper 72. Institute of Development Studies. https://hdl.handle.net/20.500.12413/3390
Sharpley, R. (2002). Rural tourism and the challenge of tourism diversification: The case of Cyprus. Tourism Management, 23(3), 233–244. https://doi.org/10.1016/S0261-5177(01)00078-4
Tosun، C. (2000). Limits to community participation in the tourism development process. Tourism Management, 21(6), 613–633. https://doi.org/10.1016/S0261-5177(00)00009-1
United Nations. (1992). Report of the United Nations Conference on Environment and Development (Rio Declaration). UN. https://www.un.org/esa/dsd/agenda21/Agenda%2021.pdf
Utami، D. D., Dhewanto, W., & Lestari، Y. D. (2023). Rural tourism entrepreneurship success factors for sustainable tourism village: Evidence from Indonesia. Cogent Business & amp; Management, 10(1). https://doi.org/10.1080/23311975.2023.2180845
Wang، H., & Lu, X. (2025). A Comparative Study on the Promoting Effects of Different Tourism Development Models on Rural Revitalization: Case Studies from Two Typical Villages in China. Sustainability, 17(2), 714. https://doi.org/10.3390/su17020714
WCED. (1987). Our common future. United Nations. https://gat04-live-1517c8a4486c41609369c68f30c8-aa81074.divio-media.org/filer_public/6f/85/6f854236-56ab-4b42-810f-606d215c0499/cd_9127_extract_from_our_common_future_brundtland_report_1987_foreword_chpt_2.pdf
World Bank. (2025). Tourism and competitiveness. World Bank. https://www.worldbank.org/en/topic/competitiveness/brief/tourism-and-competitiveness
World Tourism Organization (2023), Tourism and Rural Development: A Policy Perspective, UNWTO, Madrid, DOI: https://doi.org/10.18111/9789284424306
World Travel & Tourism Council. (2025). Travel & tourism economic impact. WTTC. https://wttc.org/research/economic-impact
Zimmerman, M. A. (2000). Empowerment theory. In J. Rappaport & E. Seidman (Eds.), Handbook of community psychology (pp. 43–63). Springer. https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4615-4193-6_2
