ابراء دین و قابلیت رجوع از آن
الموضوعات : حقوق مدنیفاطمه شاد نخودچری 1 , محسن خاکزاد 2 , مصطفی خزل واشی 3
1 - دانشجوکارشناس ارشد حقوق خصوصی، گروه حقوق، موسسه آموزش عالی احرار، رشت، ایران.
2 - استادیار حقوق عمومی، گروه حقوق، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران.
3 - عضو هیات علمی حقوق جزا و جرم شناسی، گروه حقوق، دانشکده علوم نسانی،دانشگاه بغداد،بغداد،عراق
الکلمات المفتاحية: ابراء, ابراء مشروط, رجوع از ابراء, سقوط تعهدات, ایقاع, قاعده الساقط لایعود ,
ملخص المقالة :
در نظام حقوقی ایران، ابراء به عنوان یکی از نهادهای مهم حقوق مدنی و از اسباب سقوط تعهدات شناخته میشود. مطابق مبانی فقه امامیه و مواد قانون مدنی، ابراء ایقاعی است که به موجب آن داین با اراده یکجانبه خود از حق دینی خویش صرفنظر میکند و در نتیجه، ذمه مدیون بری شده و تعهد ساقط میگردد. ماده ۲۸۹ قانون مدنی ابراء را در زمره اسباب سقوط تعهدات قرار داده و ماده ۲۸۹ و ۲۹۰ به ماهیت و آثار آن اشاره دارند. با توجه به آثار مهم این عمل حقوقی در روابط داین و مدیون، تحلیل شرایط و حدود تحقق آن از منظر فقهی و حقوقی اهمیت ویژهای دارد. ابراء ممکن است به صورت مطلق یا مقید واقع شود. یکی از صور قابل توجه آن، ابراء مشروط است که در آن بستانکار اسقاط حق خود را به شرط یا شرایط خاصی مقید میسازد. در این چارچوب، ممکن است داین در هنگام انشای ابراء برای خود حق رجوع در مدت معینی پیشبینی کند. این حق رجوع میتواند به دو شکل مقرر گردد: نخست، به صورت مطلق و بدون وابستگی به شرط خاص؛ و دوم، به صورت معلق بر تحقق رویدادی معین در آینده، به نحوی که اعمال حق رجوع منوط به تحقق آن شرط باشد. با این حال، پذیرش چنین ساختاری در ابراء با چالشهای فقهی و حقوقی مواجه است. از جمله مهمترین اشکالات مطرحشده، تعارض آن با قاعده فقهی «الساقط لا یعود» است که بر عدم امکان بازگشت حق ساقطشده دلالت دارد. همچنین از آنجا که ابراء در زمره ایقاعات قرار میگیرد، مسئله عدم جریان خیارات در ایقاعات نیز به عنوان مانعی در پذیرش حق رجوع مطرح میشود. از این رو، بررسی امکان یا عدم امکان رجوع از ابراء و تحلیل مبانی فقهی و حقوقی آن، موضوعی قابل تأمل در حقوق مدنی ایران به شمار میرود. هدف این پژوهش، تبیین ماهیت ابراء مشروط، بررسی امکان پیشبینی حق رجوع در آن و تحلیل دیدگاههای فقهی و حقوقی مرتبط با این مسئله است.
1. Al-Amili, Z. al-D. (Shahid Thani). (1992). Masalik al-Afham ila Tanqih Shara’i’ al-Islam [Paths of Understanding to the Clarification of the Laws of Islam]. Qom: Islamic Knowledge Foundation. [In Persian]
2. Al-Ansari, M. (1994). Al-Makasib [The Earnings]. Qom: Dar al-Kotob al-Islamiyyah. [In Persian]
3. Al-Hilli, H. b. Y. (Allamah Hilli). (1992). Qawa’id al-Ahkam fi Ma’rifat al-Halal wa al-Haram [Rules of Legal Rulings in the Knowledge of the Lawful and the Forbidden]. Qom: Islamic Publishing Institute. [In Persian]
4. Al-Hilli, M. b. A. (Ibn Idris). (1989). Al-Sara’ir al-Hawi li-Tahrir al-Fatawa [The Containers of Secrets for the Editing of Fatwas]. Qom: Islamic Publishing Institute. [In Persian]
5. Al-Hilli, N. al-D. J. (Muhaqqiq Hilli). (1987). Shara’i’ al-Islam fi Masa’il al-Halal wa al-Haram [Laws of Islam in Matters of the Lawful and the Forbidden]. Qom: Islamic Publishing Institute. [In Persian]
6. Al-Naini, M. H. (1997). Munyat al-Talib fi Hashiyat al-Makasib [The Student’s Desire in the Annotation of Al-Makasib]. Qom: Islamic Publishing Institute. [In Persian]
7. Al-Najafi, M. H. (1988). Jawahir al-Kalam fi Sharh Shara’i’ al-Islam [Jewels of Speech in the Commentary of the Laws of Islam] (Vol. 25). Tehran: Dar al-Kotob al-Islamiyyah. [In Persian]
8. Al-Tusi, M. b. H. (Sheikh Tusi). (1967). Al-Mabsut fi Fiqh al-Imamiyyah [The Extensive Treatise on Imamiyyah Jurisprudence]. Tehran: Al-Maktabah al-Mortazaviyyah. [In Persian]
9. Al-Tusi, M. b. H. (Sheikh Tusi). (1986). Al-Mabsut fi Fiqh al-Imamiyyah [The Extensive Treatise on Imamiyyah Jurisprudence]. Qom: Islamic Publishing Institute. [In Persian]
10. Civil Code of the Islamic Republic of Iran. (n.d.). [In Persian]
11. Emami, S. H. (1994). Civil Law (Vol. 1). Tehran: Islamiyyeh Publishing. [In Persian]
12. Jafari Langroudi, M. J. (2008). Terminology of Law. Tehran: Ganj-e Danesh. [In Persian]
13. Katouzian, N. (2007). Extinction of Obligations. Tehran: Sherkat-e Sahami-ye Enteshar. [In Persian]
14. Makarem Shirazi, N. (1990). Al-Qawa’id al-Fiqhiyyah [The Jurisprudential Rules]. Qom: Imam Ali ibn Abi Talib School. [In Persian]
15. Muhaqqiq Damad, S. M. (2013). Rules of Jurisprudence (Vol. 2). Tehran: SAMT. [In Persian]
16. Safai, S. H., & Qasemzadeh, M. (2010). Civil Law (Obligations). Tehran: Mizan Publishing. [In Persian]
17. Safai, S. H., & Rahimi, H. (2013). Civil Law: Obligations in the Iranian Legal System. Tehran: Mizan Publishing. [In Persian]
18. Shahidi, M. (2008). Extinction of Obligations. Tehran: Majd Publishing[In Persian]
