ضرورت تبیین مسئولیت چندلایه هوش مصنوعی از منظر نظام اخلاقی و حقوقی در پزشکی
الموضوعات : Medical law
1 - دانشجوکارشناس ارشد حقوق خصوصی، گروه حقوق، موسسه آموزش عالی احرار، رشت، ایران.
الکلمات المفتاحية: هوش مصنوعی, مسئولیت چندلایه, اخلاق پزشکی, شکاف مسئولیت, سوگیری الگوریتمی,
ملخص المقالة :
هوش مصنوعی با ورود به عرصه پزشکی، تحولی شگرف در تشخیص، درمان و جراحی ایجاد کرده است، اما همزمان چالشهای عمیقی را در نظامهای حقوقی و اخلاقی پدید آورده است. پیچیدگی فناوری، دخالت کنشگران متعدد (پزشک، بیمارستان، توسعهدهنده و تولیدکننده) و ماهیت غیرشفاف الگوریتمها، مفهوم سنتی مسئولیت را با ابهام مواجه ساخته و «شکاف مسئولیت» را ایجاد کرده است. هدف اصلی این پژوهش، تبیین ضرورت طراحی یک نظام مسئولیت چندلایه برای هوش مصنوعی در پزشکی با رویکردی تلفیقی (حقوقی-اخلاقی) و بررسی ظرفیتها و کاستیهای نظام حقوقی ایران در این زمینه است. این پژوهش از نوع توصیفی-تحلیلی است که با روش کتابخانهای و با مراجعه به منابع معتبر داخلی و بینالمللی انجام شده است. در نظام حقوقی ایران، هوش مصنوعی فاقد شخصیت حقوقی است و قوانین موجود (نظیر قانون مسئولیت مدنی و قانون مجازات اسلامی) عمدتاً بر مبنای تقصیر تدوین شدهاند. با این حال، ظرفیتهایی در فقه امامیه (قاعده لاضرر، تسبیب) و نهادهایی مانند مسئولیت ناشی از اشیاء و مسئولیت تولیدکننده وجود دارد که میتواند مبنای توسعه نظری نظام مسئولیت چندلایه قرار گیرد. در نتیجه استقرار مسئولانه هوش مصنوعی در پزشکی مستلزم گذار از مسئولیت خطی سنتی به یک نظام مسئولیت چندلایه، پویا و مبتنی بر ریسک است که در آن مسئولیت به طور شفاف میان پزشک، توسعهدهنده و بیمارستان توزیع شود و تدوین مقررات ویژه برای دادههای سلامت، الزام به شفافیت و قابلیت توضیحدهی الگوریتمها، ایجاد کمیتههای اخلاقی تخصصی و تضمین نظارت انسانی معنادار، از مهمترین راهکارهای عملی برای پر کردن شکاف مسئولیت و تحقق عدالت درمانی در عصر هوش مصنوعی هستند.
1. Abbasi, M., & Teymouri, M. (2023). A review of the ethical and legal challenges of applying artificial intelligence in the healthcare system. Medical Ethics Journal, Spring 2023, No. 48, 199–208. [In Persian]
2. Akomolafe, O., et al. (2025). AI in diagnostics and the law: Regulating machine-learning tools in clinical decision-making. Journal of Frontiers in Multidisciplinary Research. https://doi.org/10.54660/.ijfmr.2021.2.2.135-147
3. Al-Adwan, M. A. S., & Qutieshat, E. (2025). Artificial intelligence in medicine: Legal pathways to Sustainable Development Goals (SDGs). Journal of Lifestyle and SDGs Review. https://doi.org/10.47172/2965-730x.sdgsreview.v5.n02.pe04475
4. Aldhafeeri, F. (2025). Governing artificial intelligence in radiology: A systematic review of ethical, legal, and regulatory frameworks. Diagnostics, 15. https://doi.org/10.3390/diagnostics15182300
5. Badawy, W., et al. (2024). Navigating ethical considerations in the use of artificial intelligence for patient care: A systematic review. International Nursing Review. https://doi.org/10.1111/inr.13059[In Persian]
6. Badini, H., Shaabani Kondasari, H., & Dadparvar, S. (2012). Strict liability and its instances. Journal of Comparative Law Studies, Vol. 3, No. 1. [In Persian]
7. Corfmat, M., et al. (2025). High-reward, high-risk technologies? An ethical and legal account of AI development in healthcare. BMC Medical Ethics, 26. https://doi.org/10.1186/s12910-024-01158-1
8. Fallah Kati Leteh, N., Abbasi, M., & Ghorbani Gatab, A. (2024). A comparative study of civil liability arising from the use of artificial intelligence in medical surgeries from the perspective of Iranian and U.S. legal systems. Medical Law Journal, Spring 2024, No. 56, 380–389. [In Persian]
9. Gerke, S., et al. (2020). Ethical and legal challenges of artificial intelligence-driven healthcare. In Artificial Intelligence in Healthcare (pp. 295–336). https://doi.org/10.2139/ssrn.3570129
10. Hekmatnia, M., Mohammadi, M., & Vaseghi, M. (2019). Civil liability arising from the production of autonomous artificial intelligence-based robots. Islamic Law Journal, Vol. 15, No. 60.
11. Jafari Langroudi, M. (2021). Legal terminology. Tehran: Ganj Publications. [In Persian]
12. Jia, J., & Zhao, S. (2025). Ethical and legal governance of generative AI in Chinese healthcare. Journal of Multidisciplinary Healthcare, 18, 5405–5419. https://doi.org/10.2147/JMDH.S541271
13. Katouzian, N. (2016). Non-contractual obligations (tort liability). Vol. 3. Tehran: University of Tehran Press. [In Persian]
14. Nwadiokwu, O. T. (2025). Ethical AI and machine learning integration in health innovation information systems for clinical excellence. Computer Science & IT Research Journal. https://doi.org/10.51594/csitrj.v6i3.1872
15. Obermeyer, Z., & Emanuel, E. (2016). Predicting the future: Big data, machine learning, and clinical medicine. The New England Journal of Medicine, 375(13), 1216–1219. https://doi.org/10.1056/NEJMp1606181
16. Osifowokan, A. S., et al. (2025). Regulatory and legal challenges of artificial intelligence in the U.S. healthcare system: Liability, compliance, and patient safety. World Journal of Advanced Research and Reviews. https://doi.org/10.30574/wjarr.2025.25.3.0807
17. Pham, T. D. (2025). Ethical and legal considerations in healthcare AI: Innovation and policy for safe and fair use. Royal Society Open Science, 12. https://doi.org/10.1098/rsos.241873
18. Rajabi, A. (2019). Liability in artificial intelligence. Comparative Law Studies, No. 2. [In Persian]
19. Sachdeva, D. C., & Jain, M. P. (2025). Ethical considerations of using artificial intelligence and associated legal frameworks in tertiary healthcare organisations. International Journal of Engineering Development and Research. https://doi.org/10.56975/ijedr.v13i1.300904
20. Safaee, H., & Rahimi, H. (2015). Civil liability: Non-contractual obligations. Tehran: SAMT Publications, 80th ed. [In Persian]
21. Takhshid, Z. (2021). An introductory article on the challenges of artificial intelligence in the field of civil liability. Private Law Quarterly, No. 1. [In Persian]
22. Valipour, A., & Esmaili, M. (2021). The feasibility of civil liability of artificial intelligence arising from causing harm in civil law. Contemporary Legal Thought, No. 3. [In Persian]
23. Williamson, S. M., & Prybutok, V. R. (2024). Balancing privacy and progress: A review of privacy challenges, systemic oversight, and patient perceptions in AI-driven healthcare. Applied Sciences. https://doi.org/10.3390/app14020675
24. Yazdanian, A. (2017). Proposing the rule of civil liability arising from things in Iranian and French law. Quarterly Journal of Private Law Studies, Vol. 47, No. 2. [In Persian]
25. Ghorbani Hajiklai, M. (2025). Examining liability for artificial intelligence in surgery in Imamiyyah jurisprudence and Iranian positive law. Journal of Legal Studies, New Series, Spring 2025, No. 45, 231–265. [In Persian]
