اعیانیسازی بهمثابه ابزار مداخله: بازنمایی فضا در سیاستهای شهری (مورد مطالعه: کورههای آجرپزی منطقه ۱۹ شهرداری تهران)
الموضوعات : urban Issues and marginalization
1 - استادیار پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی، تهران، ایران
2 - استادیار گروه مطالعات خانواده، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی، تهران، ایران
الکلمات المفتاحية: اعیانیسازی, کورههای آجرپزی, سکونتگاه غیر رسمی, بازنماییهای فضا و منطقه 19 شهرداری تهران.,
ملخص المقالة :
این مقاله به واکاوی گفتمان اعیانیسازی در ناحیه ۳ منطقه ۱۹ شهرداری تهران با تمرکز بر کورههای آجرپزی و سکونتگاههای غیر رسمی پیرامون آن میپردازد. استدلال اصلی پژوهش حاضر آن است که سیاستهای مداخله شهری در این محدوده نه از منظر ارتقای کیفیت زندگی یا پاسخ به نیازهای اجتماعی، بلکه در چهارچوب گفتمان مسلط «ساماندهی»، «بهسازی»، «نوسازی» و «پاکسازی» است. این گفتمان با بازنمایی فضا بهمثابه «آسیب»، «تهدید» و «فضای بیدفاع» و با نادیدهانگاری دلایل ساختاری فقر، زمینه را برای مداخلاتی فراهم میکند که به اعیانیسازی، افزایش ارزش زمین، جابهجایی جمعیتهای فرودست و حذف سکونتگاههای غیر رسمی منجر میشود. مطالعه حاضر با بهرهگیری از روش ترکیبی شامل تمامشماری کورهنشینان (پیمایش)، مصاحبههای نیمهساختاریافته با مطلعان کلیدی و بررسی اسناد شهری نشان میدهد که میان روایت رسمی از کورهها و تجربه زیسته ساکنان، شکافی عمیق وجود دارد. هرچند مدیریت شهری، ساکنان کورهها را به عنوان آسیب اجتماعی و بهمثابه «فقرای غیرمستحق» بازنمایی میکند، دادههای میدانی نشان میدهد که سکونت در این محدوده ناشی از فقر مزمن، محدودیت دسترسی به مسکن رسمی و نبود حمایتهای نهادی است. یافتهها نشان میدهد که پروژههای ساماندهی و بازآفرینی در ناحیه ۳، بیشتر در جهت آزادسازی اراضی، بارگذاری جمعیت جدید و ارتقای ارزش زمین طراحی شدهاند و پیامد آن میتواند جابهجایی اجباری ساکنان و بیثباتی سکونتی باشد. بر این اساس مسئله اصلی برساخت آسیبمحور فضا در گفتمان رسمی است؛ گفتمانی که حل مسئله را به پاکسازی فضا و کالاییشدن آن تقلیل داده و بدون توجه به مکانیزمهای فرودستساز، به پاکسازی صورت مسئله میپردازد.
برغمدی، هادی (1402) ارزیابی تأثیرات اجتماعی سامان¬دهی ناحیه 3 منطقه 19 شهرداری تهران (با تأکید بر محلات اسماعیل¬آباد، دولت¬خواه شمالی و دولت¬خواه جنوبی)، کارفرما: دفتر مطالعات اجتماعی و فرهنگی شهرداری تهران.
تاج¬بخش، مونا و جهانشاه پاکزاد (1395) درآمدی بر فهم اعیانسازی و پیامدهای ناخوشایند آن، نمونۀ موردی: تجربۀ مستأجران در تهران. نشریه صفّه، دوره 26، شماره 4، صص 79- 98.
Dor: 20.1001.1.1683870.1395.26.4.5.4.
فرنام، علی (1403) واکاوی تبعات نوسازی بافت فرسوده از منظر اعیان¬سازی و ارائه رهنمونهای پیشنهادی، گزارش راهبردی مرکز پژوهش¬های مجلس شورای اسلامی، مطالعات زیربنایی (گروه عمران و شهرسازی).
مسعود، محمد و بهادر زمانی و حسین ابراهیم رضاگاه (1398) «بررسی تأثیر اقدامات بازآفرینی بر وقوع پدیده اعیانی¬سازی در محلات ناکارآمد (مطالعه موردی: محلات اتابک و خانی¬آباد تهران)»، هویت شهر، شماره 39، سال سیزدهم، صص 63- 78.
https://sanad.iau.ir/Journal/hoviatshahr/Article/794182.
مشکینی، ابوالفضل و الهام امیرحاجلو (1401) «پروژه¬های توسعه شهری و تولید رانت در کلانشهر تهران»، نشریه علمی برنامه¬ریزی توسعه کالبدی، سال هفتم، شماره پیاپی 28، صص 1-14.
DOI: 10.30473/psp.2023.58624.2466.
مهدی¬زاده کیقباد، مریم و حمیدرضا صارمی و مجتبی رفیعیان (1404) «شناسایی عوامل مؤثر بر ایجاد نواحی نوآوری با تأکید بر بازآفرینی محلات ناکارآمد شهری»، هویت شهر، سال نوزدهم، شماره 61، صص 19- 34.
DOI: 10.71793/hoviatshahr.2025.1183901.
Atkinson, R., and G. Bridge (2005) Gentrification in a Global Context: The New Urban Colonialism (London: Routledge).
Banabaka, Selim; Kadib, Justin and Schneider, Antonia E. (2024) Gentrification and the suburbanization of poverty: Evidence from a highly regulated housing system. Urban Geography. Volume 45, Issue 9. Pages 1596-1618.
Glass, R. (1964) Introduction: aspects of change. In: Centre for Urban Studies (ed.) London: aspects of change. London: MacKibbon and Kee, pp. xiii–xlii.
Lefebvre, Henri (1991) The production of space, Oxford: Blackwell.
Lloyd, H. R. (2023) Gentrification: A philosophical analysis and critique. Journal of Urban Affairs, 47(4), 1246–1264.
Mcfarlane, C. (2012) Rethinking Informality: Politics, Crisis, and the City. Planning Theory & Practice, Vol. 13, No. 1, 89–108.
Slater T, Curran W, Lees L, (2004) “Gentrification research: new directions and critical scholarship'' Environment and Planning A 36 1141 _ 1150.
Smith, N. (1996) The New Urban Frontier: Gentrification and the Revanchist City. New York: Routledge.
Uitermark, J. & Duyvendak, J. W. (2007) Gentrification as a governmental strategy: social control and social cohesion in Hoogvliet, Rotterdam. Environment and Planning A, volume 39, pages 125- 141.
Zuk, Miriam; Bierbaum, Ariel H. ; Chapple, Karen; Gorska, Karolina and Anastasia Loukaitou-Sideris (2018) Gentrification, Displacement, and the Role of Public Investment. Journal of Planning Literature. 2018, Vol. 33(1) 31-44.
Zukin, Sharon (1987) Gentrification: Culture and Capital in the Urban Core. Annual Review of Sociology, Vol. 13, pp. 129-147.
