تحلیل تطبیقی تصویر «منجی» در شعر معاصر (با تکیه بر «آرش کمانگیر»، «مرغ آمین» و «کسی که مثل هیچ‌کس نیست»)
الموضوعات : پژوهشهای ادبیات معاصر ایران
سعید بزرگ بیگدلی
1
,
سارا حسینی
2
1 - استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2 - دانش‌آموخته دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران
الکلمات المفتاحية: منجی, شعر معاصر فارسی, سیاوش کسرایی, نیما یوشیج و فروغ فرخزاد.,
ملخص المقالة :
در تاریخ بشر، دلزدگی از وضعیت فعلی و میل رسیدن به وضعیت مطلوب، سبب نیازمندی انسان به حضور نجات‌بخش بوده است. در ادیان و مذاهب مختلف، منجیانی در نام‌های گوناگون و به اشکال مختلف و در مقاطع متنوع تاریخی ظهور خواهند کرد و برای رهایی بشر از رنج ناملایمات تلاش نموده، او را به سوی وضعیتی آرمانی سوق خواهند داد. در آثار ادبی نیز به تبع نگاه انسان به ظهور منجی در زندگی واقعی، تصاویری از منجی در اشکال مختلف پدید آمده است. در شعر معاصر فارسی و در میانۀ سال‌های دهۀ چهل تا آغاز دهۀ پنجاه، سه شعر با عنوان‌های «آرش کمانگیر» از سیاوش کسرایی، «مرغ آمین» از نیما‌یوشیج و «کسی که مثل هیچ‌کس نیست» از فروغ فرخزاد سروده و منتشر شدهاند. در پژوهش حاضر، سه اثر یادشده به شیوۀ توصیفی- تحلیلی، از ده وجه بررسی شدهاند و وجوه اشتراک و افتراق آنها بررسی و تحلیل شده است. این پژوهش در پی پاسخ دادن به این پرسش اساسی است که میدان ادبی سه شعر پیش‌‌گفته تحت تأثیر کدام‌یک از میدان‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی قرار دارد و شاعر چه ویژگی‌هایی برای منجی در شعر خود برگزیده است. نتایج حاصل از پژوهش نیز نشان می‌دهد که این سه شعر، با وجود تفاوت‌هایی که در دیدگاه شاعران آنها وجود دارد، در اغلب موارد، تصویری همسو و همسان از منجی ارائه داده‌اند.
اخلاقی، سعیده و منیره فردوسی‌نیا (1399) «اعتقاد به منجی در مسیحیت»، موعودپژوهی، سال دوم، شمارۀ 3، صص 93-106.
امن‌خانی، عیسی (1400) تبارشناسی نقد ادبی ایدئولوژیک، تهران، خاموش.
باباچاهی، علی (1377) گزاره‌های منفرد (بررسی انتقادی شعر امروز ایران)، تهران، نارنج.
پورنامداریان، تقی (1396) خانه‌ام ابری است، تهران، مروارید.
تحصیلی، علی (1387) «کسی که مثل هیچ‌کس نیست»، فردوسی، شمارۀ 67 و 68، صص 40-44.
جلالی، عبدالزهرا (1387) «منجی‌باوری در ادیان ابتدایی و ادیان توحیدی»، پیک نور، سال ششم، شمارۀ چهارم، صص 129-149.
جورکش، شاپور (1390) بوطیقای شعر نو؛ نگاهی دیگر به نظریه و شعر نیما یوشیج، تهران، ققنوس.
حسینی، سارا (1402) در شاخ تلاجن، تحلیل بوطیقای تصویر در شعر نیما یوشیج، کرج، اورازان.
حقوقی، محمد (1384) فروغ فرخزاد (شعر زمان ما)، چاپ نهم، تهران، نگاه.
رضا، عنایت‌الله (1371) «فلسفۀ مارکسیسم»، کیهان فرهنگی، خردادماه، شمارۀ 84، صص 8-11.
رویانی، وحید و منصور حاتمی‌نژاد (1393) «آرش سیاوش کسرایی و میدان ادبی ایران»، نقد ادبی، سال هفتم، شمارۀ 26، صص 67-90.
ستاری، رضا و صفورا سادات رشیدی (1394) «بررسی کهن‌الگوی منجی در شعر «کسی که مثل هیچ‌کس نیست» فروغ فرخزاد»، دُرّ دری (ادبیات غنایی، عرفانی)، سال پنجم، شمارۀ پانزدهم، صص 65-78.
شاکری‌یکتا، محمدعلی (1386) «آسیب‌شناسی یک منظومه «مرگ قهرمان یا مرگ مخاطب»؛ نگاهی به آرش کمانگیر سیاوش کسرایی»، کتاب ماه ادبیات، شمارۀ 10، صص 68-75.
شیخ، محمد و رضا رضایی و طیبه فرهادی (1395) «بررسی تطبیقی مفهوم «منجی» در شعر فروغ فرخزاد و نزار قبانی»، کاوش‌نامۀ ادبیات تطبیقی، سال ششم، شمارۀ 22، صص 71-88.
صالحی، مصطفی و سیدعلیرضا ابطحی و فیض‌اله بوشاسب گوشه (1404) «تأملی بر مفهوم منجی‌گرایی»، جامعه‌پژوهی فرهنگی، سال شانزدهم، شمارۀ 1، صص 31-68.
Doi: 10.30465/scs.2024.47904.2817.
فرخزاد، فروغ (1377) ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد، چاپ دوازدهم، تهران، مروارید.
قاضی‌مرادی، حسن (1360) «با مرغ آمین»، مجلۀ آرش، دورۀ پنجم، شمارۀ 5، صص 107-113.
کافی، غلامرضا و ندا حاتمی (1401) «بررسی فرجام‌گرایی در شعر معاصر ایران (با تکیه بر سروده‌های احمد شاملو، مهدی اخوان ثالث، فروغ فرخزاد و سهراب‌سپهری)»، پژوهش‌نامۀ مکتب‌های ادبی، دورۀ ششم، شمارۀ 17، صص 134-164.
DOI:10.22080/RJLS.2022.23329.1287.
کسرایی، سیاوش (1378) از خون سیاوش (منتخب سیزده دفتر شعر)، تهران، سخن.
محمدی‌ارانی، مریم (1386) «منجی‌گرایی در ادیان (زرتشت، یهود، مسیحیت)»، طلوع، سال ششم، شمارۀ 22، صص 35-52.
مهرگان، حیدر (1360) دیدار با آرش: بحثی در دیالکتیک منظومه آرش کمانگیر اثر سیاوش کسرایی، تهران، حزب تودۀ ایران.
نیما یوشیج (1397) مجموعه کامل اشعار نیما یوشیج، گردآوری سیروس طاهباز، چاپ شانزدهم، تهران، نگاه.
