زبان سیاست و مواجهه با مدرنیته: تحلیل بازی‌های زبانی قدرت در ایران معاصر
الموضوعات : پژوهش سیاست نظری
محمدرضا صالحی وثیق
1
,
سید مهدی ساداتی نژاد
2
1 - دانش آموخته دکتری علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 - استادیار گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
الکلمات المفتاحية: بازی‌های زبانی قدرت, گرامر سیاست, مهندسی مفهومی, مواجهه با مدرنیته و روشن‌فکری ایرانی.,
ملخص المقالة :
پژوهش حاضر مواجهه ایران با مدرنیته را نه نزاعی محتوایی، بلکه برهم‌خوردن «گرامر سیاست» و جابه‌جایی قواعد بازی‌های زبانی قدرت تبیین می‌کند. پرسش اصلی این است که چرا دموکراسی و جامعه مدنی در ایران نهادینه نمی‌شوند، حال‌آنکه «غرب‌زدگی» آل‌احمد یا «شهادت انقلابی» شریعتی واقعیت سیاسی را بازمی‌سازند. چارچوب نظری بر سه اصل استوار است: تاریخمندی مفاهیم، ناسازگاری گرامری بازی‌های زبانی، و بازگرامرسازی به‌مثابه کنش سیاسی. روشنفکران ایرانی همچون مهندسان گرامر سیاسی، بر تناقضات ساختاری استوارند. آل‌احمد با «بیماری‌وارگی» غرب، مقاومت فرهنگی را گفتمان مسلط می‌کند؛ شریعتی با بازمهندسی مفاهیم دینی، زبان انقلاب را تولید می‌کند؛ شایگان با «هویت چندپاره»، زیست در چند بازی زبانی را ممکن نشان می‌دهد؛ سروش وحی را تاریخی و اقتدار دینی را دموکراتیزه می‌کند؛ شبستری با نقد زبان تکلیف، استبداد را برملا می‌کند؛ ملکیان با دقت مفهومی، گفت‌وگوی عقلانی را ممکن می‌سازد. نتیجه آن است که تاریخ فکری معاصر ایران را باید تاریخ تحول قواعد بازی زبانی سیاست دانست.
آل‌احمد، جلال (1356) غرب‌زدگی، تدوین علی مصطفوی، تهران، رواق.
اسپریگنز، توماس (1389) فهم نظریه های سیاسی، ترجمه فرهنگ رجایی، چاپ ششم، تهران، آگاه.
ایمانی، علی و پوریا آذرنگ (1403) «بررسی تطبیقی مواجهه با مدرنیته غربی در آرای فلسفی سید احمد فردید و رضا داوری»، جستارهای سیاسی معاصر، سال پانزدهم، شماره 1، صص 197-227.
10.30465/cps.2023.41318.3018.
پورزکی، گیتی (1403) «تحول در عادت¬واره¬های میدان روشن‌فکری عرفی در مواجهه با مدرنیته و غرب»، دوفصلنامه علمی پژوهش سیاست نظری، شماره 36، صص 231-257.
20.1001.1.20085796.1403.19.36.7.1.
حسام‌قاضی، روژان و محمد نژاد ایران (1401) «ریشه¬یابی تحول نگرش داریوش شایگان به مدرنیته»، فصلنامه سیاست، سال پنجاه¬ودوم، شماره 3، صص 665-690.
10.22059/jpq.2023.318019.1007734.
سروش، عبدالکریم (1367) بسط و قبض تئوریک شریعت، تهران، کیهان فرهنگی.
-------------- (1385) بسط تجربۀ نبوی (مجموعه کلام جدید 7)، تهران، مؤسسه فرهنگی صراط.
شایگان، داریوش (1378) آسیا در برابر غرب، تهران، امیرکبیر.
------------ (1380) بت¬های ذهنی و خاطرۀ ازلی، تهران، امیرکبیر.
شریعتی، علی (1350) تشیع علوی و تشیع صفوی، تهران، سازمان انتشارات حسینیه ارشاد.
---------- (1391) امت و امامت، منتشر شده توسط تریبون مستضعفین (فایل PDF).
صباغ کلجاهی، حاجبه و دیگران (1402) «تأملی در نسبت سنت و تجددگرایی در اندیشۀ شریعتی»، غرب‌شناسی بنیادی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال چهاردهم، شماره 2، صص 119-139.
10.30465/os.2024.48820.1981.
مجتهد شبستری، محمد (1381الف) نقدی بر قرائت رسمی از دین (بحران‌ها، چالش‌ها، راه‌حل‌ها)، تهران، طرح نو.
------------------ (1381ب) هرمنوتیک، کتاب و سنت (فرایند تفسیر وحی)، تهران، طرح نو.
------------------ (1387) تئوری قرائت نبوی از جهان، تنظیم فرشاد نوروزی، انجمن احیاگران فلسفه نو.
ملکیان، مصطفی (1391) عقلانيت و معنويت بعد از ده سال، نشر آثار استاد ملکیان در فضای مجازی قابل دسترسی در: https://bidgoli1371.blogfa.com/post/143.
------------ (1392) وحی و تجربۀ دینی پیامبر(ص)، دریافت شده از کانال تلگرام ملکیان، (فایل PDF).
------------- (بی¬تا الف) عقلانیت و زندگی عقلانی، دریافت¬شده از کانال تلگرام ملکیان، (فایل PDF).
------------ (بی¬تا ب) چالش‌های دین و مدرنیسم در جهان اسلام، گفت‌وگوی سید نادر احمدی با ملکیان، ویژه‌نامه خط سوم، شماره سه و چهار.، قابل دسترسی در: .
https://bidgoli1371.blogfa.com/category/22 نژاد ایران، محمد و روژان حسام قاضی (1403) «تمایز رویکرد سیاسی با رویکرد فلسفی به مفهوم غرب‌زدگی در اندیشه آل‌احمد و شایگان»، فصلنامه علمی نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، سال چهاردهم، شماره 4، صص 1-19.
10.22059/jstmt.2024.370747.1686.
هاشمیان، فاطمه سادات و سید احمد غفاری قره¬باغ (1404) «بازخوانی انتقادی مؤلفه‌های مدرنیته در معنویت جدید بر اساس اندیشه‌های علامه طباطبایی»، دو فصلنامه معنویت-پژوهی اسلامی، سال سوم، شماره 1، صص 191-224.
10.22081/jsr.2025.68866.1086.
هنری لطیف‌پور، یدالله و دیگران (1403) «بازنمایی ذهنیت دکتر علی شریعتی در باب مدرنیته»، فصلنامه علمی پژوهشنامه انقلاب اسلامی، سال چهاردهم، شماره 52، صص 73-92.
10.22084/rjir.2024.29219.3778.
ویتگنشتاین، لودویک (1380) پژوهش‌های فلسفی، ترجمة فریدون فاطمی، تهران، مرکز.
Bourdieu, P. (1991) Language and Symbolic Power (J. B. Thompson, Ed.; G. Raymond & M. Adamson, Trans.). Harvard University Press.
Foucault, M. (1972) The Archaeology of Knowledge. (A. M. Sheridan Smith, Trans.). Pantheon Books. (Original work published 1969).
Habermas, J. (2003) Truth and Justification (B. Fultner, Ed. & Trans.). The MIT Press. (Original work published 1999 as Wahrheit und Rechtfertigung, Suhrkamp Verlag).
Skinner, Q. (1969) Meaning and Understanding in the History of Ideas. History and theory, 8(1), 3-53.
https://doi.org/10.2307/2504188.
------------- (2016) Ideas in context: Conversation with Quentin Skinner. (Interview by H. Li). The Chicago Journal of History, 1(2), 119–127.
