خوانشی نو از تحول معناشناختی مادی و مجرد در حکمت متعالیه
الموضوعات : ملاصدراپژوهی و اندیشۀ حکمت متعالیه
محمدرضا نورمحمدی
1
,
حسین احمدی
2
1 - استادیار گروه فلسفه، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، ایران
2 - دانشیار گروه فلسفه، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، ایران
الکلمات المفتاحية: فلسفه اسلامی, حکمت متعالیه, صدرالمتألهین, مادی, مجرد,
ملخص المقالة :
تقسیم موجودات به مادی و مجرد از مهمترین آموزههای فلسفی است که کاربردهایی مهم در دینپژوهی دارد. این مسئله در فلسفۀ مشاء و اشراق نیز مطرح بوده و مورد بحث قرار گرفته است. از آنجاکه عمدۀ عبارات فیلسوفان پیش از صدرالمتألهین، از یکسو مبتنی بر آموزۀ هیولای مشائی است و از سوی دیگر، تنها درصدد تفکیک مادیات از عقول است و در آن، عالم مثال نادیده گرفته شده، این مرزبندی بلحاظ مفهومی و مصداقی با چالش روبروست. مقالة پیشرو درصدد است موضع حکمت متعالیه را در این چالش بیابد و میکوشد با تتبع در آثار صدرالمتألهین، نشان دهد که گرچه مرزبندی موجودات به مادی و مجرد با ادبیات مشائی در حکمت متعالیه پذیرفتنی نیست، بر اساس مبانی حکمت متعالیه، در برابر آن با سه دستهبندی جدید مواجهیم؛ که عبارتند از تقسیم موجود به: 1) ثابت و سیال، 2) جسم و غیر جسم، 3) جسم طبیعی و موجودات برتر از اجسام طبیعی. در این میان، در نظام فلسفی ملاصدرا، مادی و مجرد بترتیب بمعنای «جسم طبیعی» و «موجوداتِ برتر از اجسام طبیعی» است. با توضیح تفصیلی این دیدگاه آشکار میشود که نهتنها چالش دامنگیر فلسفههای پیشین و نیز خردهگیری برخی معاصران، در این دستهبندی راه ندارد، بلکه دستهبندی برگزیدۀ حکمت متعالیه بر دیدگاه برخی فیلسوفان معاصر که مادی و مجرد را به محسوس و نامحسوس تحویل میبرند نیز برتری دارد.
ابنسینا (1375) النفس من کتاب الشفاء، تحقیق حسن حسنزاده آملی، قم: بوستان کتاب.
ابنسینا (1376) الهیات من کتاب الشفاء، تحقیق حسن حسنزاده آملی، قم: بوستان کتاب.
زنوزی، علیبن عبدالله (1399) بدایع الحکم، تصحیح احسان سنائی اردکانی، قم: حکمت اسلامی.
سبزواری، ملاهادی (بیتا) شرح المنظومة، تحقیق و تعلیق حسن حسنزاده آملی، بیروت: موسسة التاریخ العربی.
سهروردی، شهابالدین یحیی (1388) مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
شهرزوری، محمدبن محمود (1372) شرح حکمة الاشراق، تصحیح و تعلیق حسین ضیائی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگى.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1400) بدایة الحکمة، ج2، تصحیح و تعلیق غلامرضا فیاضی، قم: مؤسسة امام خمینی(ره).
عبودیت، عبدالرسول (1391) درآمدی به نظام حکمت صدرایی، ج3، تهران: سمت.
عبودیت، عبدالرسول (1394الف) حکمت صدرایی بروایت علامه طباطبایی؛ مبحث جوهر، قم: مؤسسة امام خمینی(ه).
عبودیت، عبدالرسول (1394ب) درآمدی به نظام حکمت صدرایی، ج1، تهران: سمت.
مصباح یزدی، محمدتقی (1378) آموزش فلسفه، ج2، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1393) تعلیقة علی نهایة الحکمة، قم: مؤسسة امام خمینی (ه).
ملاصدرا (1380) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج2، تصحیح و تحقیق مقصود محمدی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1381الف) المبدأ و المعاد، تصحیح و تحقیق محمد ذبیحی و جعفر شاهنظری، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1381ب) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج5، تصحیح و تحقیق رضا محمدزاده، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1382الف) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج9، تصحیح و تحقیق رضا اکبریان، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1382ب) الشواهد الربوبیة فی مناهج السلوکیة، تصحیح و تحقیق سیدمصطفی محقق داماد، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1382ج) تعلیقات بر الهیات شفا، تصحیح و تحقیق نجفقلی حبیبی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1383الف) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج3، تصحیح و تحقیق مقصود محمدی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1383ب) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج4، تصحیح و تحقیق مقصود محمدی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1383ج) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج1، تصحیح و تحقیق غلامرضا اعوانی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1383د) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج8، تصحیح و تحقیق علیاکبر رشاد، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1386) مفاتیح الغیب، تصحیح و تحقیق نجفقلی حبیبی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1387) المظاهر الالهیة فی علوم الکمالیة، تصحیح و تحقیق سیدمحمد خامنهای، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1389) رسالة فی شواهد الربوبیة، تصحیح و تحقیق حامد ناجی اصفهانی، در مجموعه رسائل فلسفی صدرالمتألهین، ج1، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1391الف) الحکمة العرشیة، تصحیح و تحقیق اصغر دادبه، در مجموعه رسائل فلسفی صدرالمتألهین، ج4، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1391ب) المسائل القدسیة، تصحیح و تحقیق منوچهر صدوقی سها، در مجموعه رسائل فلسفی صدرالمتألهین، ج4، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1391ج) مثنوی، تصحیح و تحقیق ذبیحالله صاحبکار، در مجموعه رسائل فلسفی صدرالمتألهین، ج4، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1392) تعلیقه بر حکمة الاشراق، تصحیح و تحقیق نجفقلی حبیبی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
نبویان، سیدمحمدمهدی (1397) جستارهایی در فلسفه اسلامی؛ مشتمل بر آراء اختصاصی آیت الله فیاضی، ج3، قم: حکمت اسلامی.
نورمحمدی، محمدرضا (1401) «اسطوره هیولای مشائی در چارچوب حکمت متعالیه». خردنامه صدرا، شمارة 109، ص84ـ71.
