منورالفکری و دوگانۀ «قانون» و «آگاهی»
الموضوعات : پژوهش سیاست نظری
عطاءاله کریم زاده
1
,
عباس منوچهری
2
,
سهراب یزدانی
3
1 - دانش آموخته دکتری اندیشههای سیاسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، ایران
2 - استاد گروه علوم سياسي، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربيت مدرس، ایران
3 - دانشیار بازنشسته گروه تاریخ، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، ایران
الکلمات المفتاحية: منورالفکری, ترقی, قانون, آگاهی و امتناع.,
ملخص المقالة :
مواجهۀ منورالفکران ایرانی در اواخر عصر قاجار با مفهوم «ترقی» موجبِ مطرح شدن ایدۀ «ترقی» برای ایران شد. یعنی ایدۀ «ترقی»، موقفی جامع تلقی میشد که بحرانها و مسائل ساختار سیاسی، اجتماعی و... ایران عصر قاجاری درون آن حل میشد. بحث این مقاله این است که میتوان در رابطه با ایدۀ «ترقی» در ایران، دو جریان فکری، یعنی «قانونمحوری» و «آگاهیمحوری» را از هم متمایز کرد. جریان نخست، نیل به «ترقی» ایران در رهایی از زوال و بیماری را از مسیر «قانون و حکومت قانون» میداند. برای جریان دوم نیز «ترقی» در ایجاد «آگاهی» عمومی و اجتماعی ایرانیان، امکانپذیر است. با وجود این هر دو جریان به دلیل تناقضهای فکری و عدم تاریخمندی نتوانستند منفک از آنچه از ایدۀ «ترقی» اروپایی اقتباس کرده بودند، پرسش بنیادین و بهتبع آن راهحل متناسب با آن را داشته باشند و با اشکال متفاوتی از «امتناع در فکر- عمل» مواجه شدند. روش پژوهش این مقاله مبتنی بر تحلیل محتوا و مطالعه کتابخانهای است که برای تبیین آن از روششناسی «امتزاج افقها»ی گادامر استفاده شده است.
آبادیان، حسین (1392) بحران آگاهی و تکوین روشن¬فکری در ایران، چاپ دوم، تهران، کویر.
آجودانی، ماشاءالله (1386) مشروطۀ ایرانی، چاپ هشتم، تهران، اختران.
آخوندزاده، میرزافتحعلی (1357) الفبای جدید و مکتوبات، به کوشش حمید محمدزاده، تبریز، احیاء.
-------------------- (1364) مکتوبات، به اهتمام محمدباقر مؤمنی، تهران، شبگیر.
آدمیت، فریدون (1340) فکر آزادی و مقدمۀ نهضت مشروطیت، تهران، سخن.
------------- (1351) اندیشۀ ترقی و حکومت قانون: عصر سپهسالار، تهران، خوارزمی.
آشوری، داریوش (1376) ما و مدرنیت، تهران، مؤسسه فرهنگی صراط.
استیوارت هیوز، هنری (1386) آگاهی و جامعه، ترجمه عزتالله فولادوند، چاپ چهارم، تهران، علمی و فرهنگی.
الگار، حامد (1369) دین و دولت در ایران: نقش عالمان در دورۀ قاجار، ترجمۀ ابوالقاسم سری، چاپ دوم، تهران، توس.
ام.
برنز، رابرت و هیو ریمنت پیکارد (1400) فلسفه علم تاریخ، ترجمه عباس منوچهری و دیگران، تهران، سمت.
امانت، عباس (1400) قبلۀ عالم: ناصرالدینشاه قاجار و پادشاهی ایران 1313-1247، ترجمۀ حسن کامشاد، چاپ هشتم، تهران، کارنامه.
توکلی طرقی، محمد (1395) تجدد بومی و بازاندیشی تاریخ، تورنتو، کتاب ایراننامه.
حائری، عبدالهادی (1367) نخستین رویاروییهای اندیشهگران ایران: با دو رویۀ تمدن بورژوازی غرب، تهران، امیرکبیر.
دوستدار، آرامش (1377) درخششهای تیره، چاپ دوم، پاریس، خاوران.
ضیاءابراهیمی، رضا (1397) پیدایش ناسیونالیسم ایرانی: نژاد و سیاست بیجاسازی، ترجمۀ حسن افشار، چاپ دوم، تهران، مرکز.
طباطبایی، جواد (1392) تأملی دربارۀ ایران: نظریۀ حکومت قانون در ایران؛ مبانی نظریۀ مشروطهخواهی، جلد دوم، بخش دوم، تهران، مینوی خرد.
------------- (1395) تأملی دربارۀ ایران: نظریۀ حکومت قانون در ایران، جلد دوم، بخش نخست: مکتب تبریز و مبانی تجددخواهی، چاپ سوم، تهران، مینوی خرد.
فیرحی، داوود (1399) مفهوم قانون در ایران معاصر: تحولات پیشامشروطه، تهران، نشرنی.
قاضیمرادی، حسن (1399) نوسازی سیاسی در عصر مشروطۀ ایران، چاپ یکم، تهران، اختران.
کرمانی، میرزا آقاخان (1326 ق) آیینۀ اسکندری: تاریخ ایران، جلد اول، تهران.
----------------- (2000) سه مکتوب، به کوشش بهرام چوبینه، اِسن آلمان، نیما.
----------------- (بیتا) صد خطابه، ویراستاری محمدجعفر محجوب، بیجا، شرکت کتاب.
مستشارالدوله، میرزایوسف (1397) یک کلمه، به کوشش باقر مؤمنی، لندن، مهری.
ملکمخان، میرزا (1381) رسالههای میرزا ملکمخان ناظمالدوله، گردآوری و مقدمۀ حجتالله اصیل، تهران، نشرنی.
------------ (2535 شاهنشاهی) روزنامۀ قانون، با کوشش و مقدمۀ هما ناطق، تهران، امیرکبیر.
منوچهری، عباس (1395) فراسوی رنج و رؤیا (روایتی دلالتی- پارادایمی از تفکر سیاسی، کتاب اول)، تهران، پژوهشکده تاریخ اسلام.
Bleicher, Josef (1980) Contemporary hermeneutics: hermeneutics as method, philosophy, and critique. New York, Routledge.
https://doi.org/10.4324/9781315112558.
Bayat, Mangol (1982) Mysticism and Dissent: socioreligious Thought in Qajar Iran, Syracuse University Press. https://doi.org/10.2307/1864689.
Hashemi, Ahmad (2019) Rival Conceptions of Freedom in Modern Iran: An Intellectual of the Constitition Revolution, London and New York, Routledge.
https://doi.org/10.4324/9780429427121.
