ارزیابی اثرات توسعۀ شهرهای جدید بر سازمان فضایی مناطق کلانشهری (نمونه موردی: شهرهای جدید گلبهار و بینالود در مجموعه شهری مشهد)
الموضوعات : Islamic urbanism
هومن طاهریان
1
,
مهرداد رحمانی
2
1 - کارشناسی ارشد گروه برنامهریزی منطقهای، دانشکده شهرسازی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 - استادیار گروه شهرسازی، دانشکده هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران
الکلمات المفتاحية: شهرهای جدید, سازمان فضایی, مجموعه شهری, شاخصهای نخست شهری و شاخص ترکیبی.,
ملخص المقالة :
ایجاد شهرهای جدید در ایران، پس از انقلاب اسلامی، با هدف تعادلبخشی و جلوگیری از تمرکز بیش از حد در کلانشهرها پیگیری شد. امری که به عنوان بند 10 سیاستهای کلی شهرسازی کشور نیز بر آن تأکید شده است. این پژوهش درباره تأثیر توسعۀ شهرهای جدید گلبهار و بینالود بر تعادل سازمان فضایی منطقه کلانشهری مشهد و جلوگیری از روند تمرکز در آن است. این تحقیق از نوع کاربردی و ماهیت توصیفی- تحلیلی است و روش جمعآوری اطلاعات و شاخصهای آن از نوع اسنادی و کتابخانهای بوده، از طریق تحلیل روند، تجزیه و تحلیل شده است. ابتدا با مرور مبانی نظری، شاخصهای تأثیرگذار بر سازمان فضایی شناسایی شد و سپس وزن هر یک از شاخصها از طریق مصاحبه با پنج نفر از متخصصان و با استفاده از روش AHP تعیین شد. در این تحقیق با استفاده از دو روش شاخصهای نخست شهری و شاخص ترکیبی به بررسی تأثیر شهرهای جدید بر سازمان فضایی کلانشهر مشهد پرداخته شده و تا روایی و پایایی نتایج مورد آزمون قرار گرفت. نتایج هر دو روش نشان میدهد که بین سالهای 1375 تا 1395، تمرکز در سطح مجموعه شهری مشهد به میزان بسیار اندکی کاهش یافته که نشان از عدم توفیق شهرهای جدید گلبهار و بینالود در تعادلبخشی به سازمان فضای کلانشهر مشهد و جلوگیری از تمرکز در آن است.
آسایش، حسین و رحیم مشیری (1381) روششناسی و تکنیکهای تحقیق علمی در علوم انسانی بـا تأکید بر جغرافیا، تهران، قومس.
آیتی، حمید و محمد کمیلی (1400) «تحلیلی بر شهرهای جدید به عنوان بخشی از مداخله دولت در شهرنشینی (با تأکید بر دوره پس از انقلاب اسلامی)»، مطالعات شهر ایرانی اسلامی، سال دوم، شماره 6، صص 97-106.
بخشنده، عاطفه (1395) مقايسه ميزان خوداتكايي شهرهاي جديد و موجود در ارتباط با مادرشهر در مجموعه شهري تهران، پردیس هنرهای زیبا.
بزی، خدارحم (1395) «تأملی بر مسایل و مشکلات شهرهای جدید با تأکید بر شهر جدید رامشار زابل»، نشریه معماری سبز، شماره 3، صص 20-30.
بصيرت، ميثم (1395) نسل دوم شهرهاي جديد: به سوي دستوركاري نو در سياست ملي توسعه شهري ايران تهران، مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي.
جوهری، زهرا و مرادی مسیحی، واراز (1390)، بررسی تاثیرات ایجاد شهرهای جدید در تعادل بخشی به فضای سکونت و اشتغال منطقه ای؛ نمونه موردی: شهر جدید اندیشه، آمایش سرزمین سال سوم پاییز و زمستان ۱۳۹۰ شماره ۵.
حدادی، شبنم و رحمانی، مهرداد (1403)، چارچوبی برای سنجش شکل گیری مناطق کلانشهری گسترده، نمونه موردی: منطقه تهران، البرز، قزوین، هنرهای زیبا - معماری و شهرسازی دوره ۲۹ پاییز ۱۴۰۳ شماره ۳ 43 – 56 10.
22059/jfaup.2024.378747.672990.
خواجه محمودی، نسرین، خمر، غلامعلی، ایستگلدی، مصطفی و نکوئی، ابوذر (1403)، شناسایی مهم ترین رویکرد در ایجاد تعادل فضایی شهرهای جدید (مورد مطالعه: شهر جدید رامشار سیستان)، جغرافیا و روابط انسانی دوره 7 زمستان 1403 شماره 28.
10.22034/gahr.2025.505717.2391.
خیرالدین، رضا و وحید حکیمزاده (1395) «کاربست الگوی یکپارچگی نظام اسکان و اشتغال در ارزیابی تعادل فضایی هستههای جدید شهری»، مجله علمی- پژوهشی برنامهریزی و آمایش فضا (دانشگاه تربیت مدرس)، شماره 3، پاییز، صص 105-129.
داداشپور، هاشم و آتوسا آفاقپور (1395) «عقلانیت معرفتی و نظری نوین حاکم بر سازمان فضایی سیستمهای شهری»، فصلنامه مطالعات میانرشتهای در علوم انسانی، سال هشتم، شماره 2، صص 1-28.
داداش¬پـور، هاشـم و امیر ممدوحی و آتوسا آفاقپور (1393) «سـازمان فضایـی در نظام شـهری ایران با اسـتفاده از تحلیـل جریـان هوایـی افـراد»، پژوهشهای جغرافیای انسـانی، سال چهل¬وششم، شماره 1، صص 125-150.
10.22059/jhgr.2014.50597.
رفیعیان، مجتبی، مولودی، جمشید و پورطاهری، مهدی (1390)، سنجش کیفیت محیط شهری در شهرهای جدید: مطالعه موردی: شهر جدید هشتگرد، مدرس علوم انسانی- برنامه ریزی و آمایش فضا دوره پانزدهم پاییز ۱۳۹۰ شماره ۳ (پیاپی ۷۳).
زبردست، اسفندیار و مجتبی شهابی شهمیری (1392) «سنجش چند مرکزيتی مجموعههای شهری کشور (مطالعة موردی: آمل، بابل، قائمشهر و ساری)»، فصلنامة مطالعات شهری، سال سوم، شماره 8، صص 47-58.
زیاری، کرامتالله (1379) برنامهریزی شهرهای جدید، چاپ دوم، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت).
شکویی، حسین (1372) جغرافیای اجتماعی شهرها، اکولوژی اجتماعی شهر، جهاد دانشگاهی.
طرح جامع شهر بینالود، امکو ایران (1383).
طرح جامع گلبهار، مهندسین مشاور مهرازان (1388).
طرح جامع مشهد، مهندسین مشاور فرنهاد (1388).
طرح جامع ناحیهای مشهد، مهندسین مشاور فرنهاد (1384).
طرح مجموعه شهری مشهد، مهندسین مشاور فرنهاد (1390).
عنابستانی، علی اکبر، وطن پرست، مهدی و عنابستانی، زهرا (1391)، بررسی میزان تأثیر شرکت عمران در تحقق اهداف کالبدی طرح جامع شهر جدید گلبهار، مطالعات برنامه ریزی سکونتگاه های انسانی دوره ۷ زمستان ۱۳۹۱ شماره ۲۱ 48 – 62.
فدوی، ملیکا، پیربابایی، محمدتقی و صداقتی، عاطفه (1403)، تبیین شاخص های مطلوب برای طراحی شهرهای اسلامی با تاکید بر فرهنگ اسلامی (مورد مطالعه: شهر جدید سهند) اندیشه راهبردی شهرسازی دوره 2 بهار و تابستان 1403 شماره 2 (پیاپی 4) 10.
30479/ust.2024.19989.1140.
فرجی، امین و آزاده عظیمی (1398) درآمدی بر تحلیل ساختار و سازمان فضایی منطقه، تهران، مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران.
قاسمی، نسیم، صارمی، حمیدرضا و بغدادی، آرش (1403)، تحلیل محتوا و تحلیل ثانویه سند تاریخ شفاهی شهرهای جدید ایران، سیاست گذاری محیط شهری سال 4 زمستان 1403 شماره 4 (پیاپی 16).
10.30495/JUEP.1403.910221.
قرخلو، مهدی. و پناهنده خواه، موسی (1388)، ارزیابی عملکرد شهرهای جدید در جذب جمعیت کلانشهرها مطالعه موردی: شهرهای جدید اطراف تهران، پژوهش های جغرافیای انسانی بهار ۱۳۸۸ شماره ۶۷.
وارثی، حمیدرضا، محمدزاده، محمد و عامل بافنده، مهدی (1391)، بررسی عملکرد شهر جدید بینالود در جذب جمعیت، جغرافیا و برنامه ریزی محیطی سال بیست و سوم تابستان ۱۳۹۱ شماره ۲ (پیاپی ۴۶).
20.1001.1.20085362.1391.23.2.8.8.
Alaedini, P. and Yeganeh, N. (2021) "New-Town Programs and Housing Schemes: A Case of Mutual Path Dependence in Iran". Journal of Housing and the Built Environment, 1-36.
Alexander, A. (2009) Britain's New Towns: Garden Cities to Sustainable Communities. Routledge, NewYork.
Arbab, P. and Basirat, M. (2016) "Comparative Study of the First and Second Generations of the New Towns Development: The Case of the South Korea". Town and Country Planning, 8(2), 279-309.
Atzema, O., Lambooy, J. G. (1999) Economic evolution within the Netherlands’s Polycentric urban system. In: E. Wever, (Ed.) Cities in Perspective I: Economy, Planning and the Environment (pp. 11–28). Van Gorcum, Assen.
Basirat, M., & Arbab, P. (2022) Analysing new town development in Iran: International Review for Spatial Planning and Sustainable Development, 10(3), 84–107.
Cai, X., De Meulder, B., et al. (2020) "New Towns’ Planning and Construction in the PreUrbanization or Post-Urbanization Period: A Case Study of the New Towns’ Development Process of Beijing". Sustainability, 12(9), 3721.
DE GOEI B., BURGER M. J., VAN OORT F. and KITSON M. (2010) Functional polycentrism and urban network developsient in the Greater South East, United Kingdom: evidence from commuting patterns, 1981-2001, Regional Studies 44, 1149-1170.
Etemad, Giti. (1997) Difference between the primary goal and result of the construction of new towns and its causes, Articles Collections of the new towns seminar, Tehran: Publisher of New Towns Development Company.
Giuliano, G., & Small, K. A. (1993) Is the Journey to Work Explained by Urban Structure? Urban Studies, 30(9), 1485-1500.
He, S. Y., Wu, D., et al. (2020) "New Towns and the Local Agglomeration Economy". Habitat International, 98, 102153.
Iranmanesh, N. and Bigdeli, E. (2012) "Hyper Dynamic Growth in New Towns of Iran". Proceedings of The case study “Parand New Town”, the paper presented in 48th ISOCARP Congress.
Lee, C.-M., Ahn, K.-H. (2005) Five new towns in the Seoul metropolitan area and their attractions in non-working trips: Implications on self-containment of new towns. Habitat International, 647–666.
Majedi, Hamid and Habib, Farah and Ahmadi, Fereshte, Strategic Analysis of Past Experiences of New Towns in Iran for the Purpose of Achieving New Approaches in the Future (June 30, 2015) OIDA International Journal of Sustainable Development, Vol. 08, No. 06, pp. 33-50.
Meijers, E, (2007) From Central Place to Network Model: Theory and Evidence of Paradigm Change, Economic and Social Geography, Vol. 98, No. 2, PP. 245-259.
Meijers E J, Burger M J, (2010) Spatial structure and productivity in US metropolitan areas, Environment and Planning 4 42(6) 1383- 1402.
Nakhaei, M., Rezal, M. R., et al. (2015) "An Analysis of the Development of New Towns as a Driving Force in Response to Metropolitan Needs". Cumhuriyet Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Fen Bilimleri Dergisi, 36(3), 3791-3799.
Panait, A. (2013) "New Towns in Modern Urbanism: Concept & History". Urbanism. Arhitectură. Construcţii, 4(4), 57-78.
Kloosterman, Robert C. & Lambregts, Bart, (2001). "Clustering of Economic Activities in Polycentric Urban Regions: The Case of the Randstad," Urban Studies, Urban Studies Journal Limited, vol. 38(4), pages 717-732.
Van Der Knaap, B., Wall, R., (2002) Linking Scale and Urban Network Development. The European Metropolis 1920-2000, European Science Foundation, Berlin.
Vongpraseuth, T., Seong, E.Y., Shin, S., Kim, S.H., & Choi, C.G. (2020) Hope and reality of new towns under greenbelt regulation: The case of self-containment or transit-oriented metropolises of the first-generation new towns in the Seoul Metropolitan Area, South Korea. Cities, Vol. 102, 102699.
Ziari, Keramatollah (2004) New Towns Planning. Samt Press, Tehran.
