بررسی نظام روایی داستان‌های کتاب‌های فارسی دوازده پایه بر اساس دیدگاه نیکولایوا
الموضوعات : نقد و نظریه ادبی
فاطمه جعفری کمانگر
1
,
سید محدثه هاشمی
2
1 - دانشیار گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
2 - دانش‌آموخته کارشناسی ارشد، گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، آموزش و پرورش استان مازندران، بابل، ایران
الکلمات المفتاحية: نظام¬روایی, داستان, کتاب¬ ¬فارسی, دیدگاه نیکولایوا,
ملخص المقالة :
منتقدان ادبی، دیدگاه های مختلفی در حوزۀ ادبیات کودک و نوجوان دارند و ماریا نیکولایوا نیز به عنوان یک منتقد ادبیات کودک و نوجوان، مولفه هایی برای داستان های کودک و نوجوان در سه دورۀ پیشاهبوطی (ابتدایی)، کارناوالی (متوسطۀ اول) و پساهبوطی (متوسطۀ دوم) در نظر گرفته است. هدف پژوهش حاضر بررسی میزان تطبیق نظام روایی داستان های موجود در کتاب های فارسی دوازده پایه براساس دیدگاه نیکولایوا است. جامعۀ آماری آن شامل تمامی کتاب های فارسی دوازده پایه است که داستان های موجود در کتاب های فارسی دوازده پایه به عنوان نمونۀ آماری در نظر گرفته شد. در این پژوهش از تحلیل محتوا به دو صورت کمی و کیفی با روش کدگذاری قیاسی استفاده شده و واحد تحلیل آن داستان است. برای رسیدن به پایایی، تعدادی از داستان ها توسط دو کدگذار، کدگذاری شد و روایی هم با روش کثرت گرایی و درگیری طولانی مدت پژوهشگر با فضای پژوهشی انجام پذیرفت. برای تحلیل آماری نیز از نرم افزارهای spss، excel و آزمـون های آنالیز آنلاین و G-Test استفاده شد. نتایـج این پژوهـش نشان داد که نظام روایی داستان های موجود در کتاب های فارسی دوازده پایه تطبیق لازم را با مولفه های دیدگاه نیکولایوا نداشتند. در بین سه دورۀ تحصیلی نیز داستان های موجود در کتاب های فارسی دورۀ ابتدایی بیش ترین تطبیق و داستان های موجود در کتاب های فارسی متوسطه اول و دوم به ترتیب کم ترین میزان تطبیق را با مولفه های دیدگاه نیکولایوا داشتند.
بخشی‌پور، طاهره (1389) تحلیل محتوای کتاب‌های فارسی دورۀ ابتدایی از نظر ارتباط با مفاهیم آموزش شهروندی، پایان‌نامۀ کارشناسی¬ارشد، استاد راهنما جمال الدین کولائی نژاد، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران.
پاینده، حسین (1397) نظریه و نقد ادبی، ج 2، تهران، سمت.
------------ (1399) نظریه و نقد ادبی، تهران، سمت.
پرینس، جرالد (1391) روایت¬شناسی؛ شکل و کارکرد روایت، ترجمۀ محمد شهبا، تهران، مینوی خرد.
جمالی، عاطفه و حسین قربانی (1397) ¬«بررسی ساختار روایت هزار و یک سال اثر شهریار مندنی¬پور بر پایۀ نظریۀ نیکولایوا»، فصلنامۀ پژوهش¬های ادبی، سال پانزدهم، شماره 59، صص 9-32.
حسام¬پور، سعید و شیدا آرامش‌فرد (1391) «نگاهی به ابعاد روایتمندی در داستان سه سوت جادویی احمد اکبرپور بر پایۀ نظریۀ نیکولایوا»، مطالعات ادبیات کودک دانشگاه شیراز، سال سوم، شماره 1، صص 19-46.
https://doi.org/10.22099/jcls.2012.422.
حسام¬پور، سعید و ملیحه مصلح (1394) «مقایسۀ رابطۀ متن و تصویر در کتاب¬های داستانی تصویری برگزیدۀ ایرانی و اروپایی- آمریکایی معاصر بر پایۀ نظریۀ نیکولایوا و کارول اسکات»، مطالعات تطبیقی هنر، سال پنجم، شماره 9، صص 47-63.
حسن¬پور، محسن (1391) «جایگاه داستان¬های ایرانی در کتاب¬های فارسی مقطع ابتدایی و تأثیر آن بر شکل¬گیری هویت دانش¬آموزان ایران»، انسان¬شناسی، شماره 17، صص 63-86.
حکیمی، محمود و مهدی کاموس (1382) مبانی ادبیات کودکان و نوجوانان، ج 2، تهران، آرون.
داوودی‌مقدم، فریده و زهرا ملک‌زاده (1392) «نقد روایت¬شناسانۀ داستان¬های نوجوانان دربارۀ امام رضا(ع) با تأکید بر داستان ماه غریب من و مهمان طوس»، نشریۀ مطالعات فرهنگی اجتماعی خراسان، شماره 30، صص 7-34.
https://doi.org/10.22034/fakh.2014.154410.
رهنما، هوشنگ (1397) درآمدی به روایت‌شناسی رولان بارت، تزوتان تودوروف، جرالد پرینس، تهران، هرمس.
زرشناس، شهریار (1387) جستارهایی در ادبیات داستانی معاصر، تهران، کانون اندیشۀ جوان.
زرین¬کوب، عبدالحسین (1361) نقد ادبی، 2 ج، تهران، امیرکبیر.
سلاجقه، پروین (1385) «رئالیسم در ادبیات کودک و نوجوان»، زیبا شناخت، شماره 14، صص 255- 266.
سلیمانی، محسن (1383) فن داستان¬نویسی، تهران، امیرکبیر.
سیم، استوارت (1380) «ساختارگرایی و پساساختارگرایی»، ترجمۀ فتاح محمدی، مجله فارابی، شماره 41، صص 111-138.
سینایی نوبندگانی، هاله (1394) «نقطه آغاز راه دگرگونی؛ ابعاد روایت¬مندی و نقد و تحلیل جامعه شناختی داستان نقطه»، نشریه نقد کتاب کودک و نوجوان، شماره 5، صص 221-236.
شبانی، احمد (1396) «کودکی‌زدایی در کتاب‌های درسی ابتدایی در ایران»، انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، شماره 46، صص 37-69.
شعاری¬نژاد، علی¬اکبر (1384) ادبیات کودکان، تهران، اطلاعات.
شیری، قهرمان (1387) مکتب‌های داستان‌نویسی در ایران، تهران، چشمه.
صادقی، عمران و بیژن ظهیری (1395) «بررسی روایت های پسامدرن در داستان نویسی برای کودکان و نوجوانان»، نظریه و نقد ادبی، دوره 1، شماره 2، صص 79-104.
صادقی، عمران و بیژن ظهیری و ابراهیم رنجبر و خدابخش اسداللهی (1397) «بررسی داستان-های فانتزی دهۀ هشتاد از منظر نظریۀ روایی ماریا نیکولایوا»، بهار ادب، سال یازدهم، شماره 3، صص 183-203.
ظاهری‌عبده¬وند، ابراهیم (1399) «مقایسۀ قصۀ خیر و شر در هفت‌پیکر با بازنویسی آن به گویش بختیاری از نظر روایتمندی»، نشریۀ مطالعات ادبیات کودک، شماره 21، صص 129-189.
https://doi.org/10.22099/jcls.2019.29843.1613.
عالم، عبدالرحمن و مصطفی انصافی (1397) «بازشناسی گذار ساختارگرایی به پساساختارگرایی»، فصلنامۀ سیاست دانشکده حقوق و علوم سیاسی، سال چهل¬وهشتم، شماره 1، صص 59-76.
https://doi.org/10.22059/jpq.2018.230498.1007036.
عالی، آمنه و حسن علی‌نژاد و حلیمه نعمت اللهی (1397) «سنتزپژوهی مطالعات بین‌رشته‌ای ادبیات کودک از منظر مخاطب محوری»، نقد ادبی، سال یازدهم، شماره 24، صص 117-142.
قاسم‌زاده، سید علی و فضل‌الله خدادادی و علی شاملویی (1400) «فرآیند سه¬مرحله¬ای روایت در ادبیات کودکان و نوجوانان بر اساس نظریۀ نیکولایوا»، مطالعات ادبیات کودک دانشگاه شیراز، سال دوازدهم، شماره 1، صص 166-141.
https://doi.org/10.22099/jcls.2020.35110.1743.
گودرزی دهریزی، محمد (1388) ادبیات کودکان و نوجوانان ایران، تهران، قو.
لاریجانی، آزاده و فرشته مومنی و وجیهه ترکمانی و مریم شادمحمدی (1400) «واکاوی تطبیقی پیرنگ در داستان¬های تألیفی و ترجمه¬ای گروه سنی ب و ج بر اساس دیدگاه نیکولایوا»، پژوهشنامۀ ادبیات داستانی دانشگاه رازی، سال دهم، شماره 3، صص 61-81.
https://doi.org/ 10.22126/rp.2021.6315.1322.
محمدی، محمدهادی (1378) روش¬شناسی نقد ادبیات کودکان، تهران، سروش.
محمودی، صوفیا (1392) ادبستان: فرهنگ ادبیات کودک و نوجوان، تهران، فرهنگ نشر نو.
معینی، فرزانه (1398) ¬«ظرفیت¬های روایی و تمرکززدایانۀ باب هفتم کلیله‌و‌دمنه برای بازنویسی»، نشریۀ مطالعات ادبیات کودک، شماره 20، صص 103-128.
https://doi.org/10.22099/jcls.2017.22919.1450.
نعمت‌اللهی، فرامرز (1385) ادبیات کودک و نوجوان (شناسایی، ارزشیابی، ارزش¬گذاری)، تهران، مدرسه.
نیکولایوا، ماریا (1400الف) ¬«بزرگ¬شدن دوراهی در ادبیات کودک»، ترجمۀ غزال بزرگمهر، در: دیگرخوانی‌های ناگزیر، به کوشش مرتضی خسرونژاد، تهران، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، صص 409-4۴9.
------------- (1400ب) «فراسوی دستور داستان یا چگونه نقد ادبیات کودک از نظریۀ روایت بهره می¬برد»، ترجمۀ غزال بزرگمهر، در: دیگرخوانی¬های ناگزیر، به کوشش مرتضی خسرونژاد، تهران، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، صص 451-484.
------------ (1398) درآمدی بر رویکردهای زیبایی¬شناختی به ادبیات کودک، ترجمۀ مهدی حجوانی و فاطمه زمانی، تهران، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان.
یان، مانفرد (1397) روایت‌شناسی: مبانی نظریۀ روایت، ترجمۀ محمد راغب، تهران، ققنوس.
