بررسی تطبیقی - انتقادی مکانیسم تغییر رفتار در روانشناسی شناختی (الیس، بک و لازاروس) و رویکرد شناختی امام رضا(ع)؛ با تکیه بر روششناسی بنیادین پارسانیا
محورهای موضوعی : کلام اسلامی
طاهره روشن
1
,
محمدمهدی مسعودی
2
,
علی اکبر عارف
3
1 - دانشجوی دکتری، گروه علوم قرآن و حدیث، واحد کازرون، دانشگاه آزاد اسلامی، کازرون، ایران
2 - استادیار گروه معارف اسلامی، واحد اقلید، دانشگاه آزاد اسلامی، اقلید، ایران
3 - استادیار گروه الهیات و معارف اسلامی، واحد کازرون، دانشگاه آزاد اسلامی ، کازرون، ایران
کلید واژه: روانشناسی شناختی, امام رضا(ع), روششناسی بنیادین, حمید پارسانیا, مکانیسم تغییر رفتار, حدیث احیای امر.,
چکیده مقاله :
پژوهش حاضر با هدف واکاوی تطبیقی-انتقادی مکانیسم تغییر رفتار در روانشناسی شناختی موج دوم (آرای آلبرت الیس، آرون بک و ریچارد لازاروس) و رویکرد شناختی مستخرج از سنت امام رضا (ع) بر اساس مدل متدولوژیک «روششناسی بنیادین» حمید پارسانیا سامان یافته است. این پژوهش از حیث هدف، بنیادی-نظری و از حیث روش، تحلیلی-انتقادی با رویکرد کیفی است. دادهها به شیوه اسنادی و فیشبرداری از متون کلاسیک روانشناسی شناختی و منابع روایی معتبر (بهویژه حدیث «احیای امر» در عیون اخبار الرضا) گردآوری شده و در دو لایه «بنایی» و «بنیادین» مورد تحلیل قرار گرفتهاند .تحلیل یافتهها در لایه بنایی (سطح کارکردی) نشاندهنده همگرایی ساختاری دو رویکرد در زمینه پذیرش اصل «تقدم شناخت بر رفتار»، تأکید بر «عاملیت و اراده آزاد انسان» و محوریت بخشیدن به «تفکر منطقی» است. با این حال، در لایههای چهارگانه بنیادین (فلسفی)، گسست پارادایمیک عمیقی میان دو مکتب وجود دارد؛ به طوری که رویکرد رضوی در برابر تقلیلگرایی معرفتشناختی (تجربهگرایی)، هستیشناختی (ماتریالیسم و انسان تکساحتی)، ارزششناسی (نسبیتگرایی اخلاقی) و غایتشناسی (سازگاری مادی دنیوی) در روانشناسی غربی، واجد ساختاری چندساحتی، وحیبنیاد، فطرتمحور، حقمدار و متعالی (تقرب الیالله و نیل به حیات طیبه) است. بر اساس کالبدشکافی فرآیندی حدیث رضوی، مدل چهارمؤلفهای «احیای امر» (تعلم، علم، محاسن کلام و اتباع) به عنوان یک نظامواره و پروتکل تربیتی-درمانی برای کاربست در حوزه روانشناسی اسلامی پیشنهاد شد. این مدل نشان میدهد که تحول پایدار رفتار، محصول ارادی بیدارسازی عُقول، تغییر طرحوارههای عمیق یقینی و جایگزینی باورهای مخدوش با زیباییهای ذاتی و عقلانی کلام وحی است.
The present study aims to conduct a comparative-critical analysis of the mechanism of behavior change within second-wave cognitive psychology (the views of Albert Ellis, Aaron Beck, and Richard Lazarus) and the cognitive approach derived from the tradition of Imam Reza (AS), utilizing Hamid Parsania’s methodological model known as "Foundational Methodology." In terms of objective, this research is fundamental-theoretical, and in terms of methodology, it is analytical-critical with a qualitative approach. Data were collected through documentary research and note-taking from classical cognitive psychology texts and authoritative narrative sources—specifically the "Revival of the Cause" (*Ihya-ye Amr*) hadith found in *‘Uyun Akhbar al-Rida*—and were analyzed across two layers: the "structural" and the "foundational." An analysis of findings at the constructive (functional) level reveals a structural convergence between the two approaches regarding the acceptance of the principle that "cognition precedes behavior," the emphasis on "human agency and free will," and the centrality of "logical thinking." However, at the four fundamental (philosophical) levels, a profound paradigmatic rift exists between the two schools; specifically, in contrast to the reductionism found in Western psychology—manifested as epistemological reductionism (empiricism), ontological reductionism (materialism and the one-dimensional human), axiological reductionism (moral relativism), and teleological reductionism (materialistic worldly adaptation)—the Razavi approach presents a structure that is multidimensional, revelation-based, *fitrah*-centered, truth-oriented, and transcendent (aiming for nearness to God and the attainment of the "good life" or *hayat-e tayyibah*). Based on an analysis of the process described in the *Hadith* of Imam Reza (AS) regarding the "revival of the Cause" (*ihya-ye amr*), a four-component model—comprising learning, knowledge, the virtues of speech, and adherence—was proposed as an educational-therapeutic framework for application in Islamic psychology. This model demonstrates that enduring behavioral transformation is the intentional outcome of awakening the intellect, altering deep-seated schemas of certainty, and replacing distorted beliefs with the intrinsic and rational beauty of Divine revelation.
آذربایجانی، مسعود؛ لواسانی، سید محمدرضا. (۱۳۹۹). بازخوانی سبک زندگی امام رضا (علیهالسلام) با رویکرد روانشناختی اریکسون. فصلنامه علمی فرهنگ رضوی، ۸(۲۹)، ۵۹–۹۴.
آزادیکتا، مهرناز. (۱۳۹۸). نقد و بررسی دیدگاهها و درمانهای نوین روانشناسی. تعالی مشاوره و رواندرمانی، ۸(۳۲)، ۱–۱۴.
ابنبابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق). (۱۳۷۸ق). عیون اخبار الرضا (ع). تهران: جهان.
ابوترابی، علی. (۱۳۸۶). نقد ملاکهای بهنجاری در روانشناسی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
الیس، آلبرت. (۱۳۸۳). چگونه با آلبرت الیس مشاوره کنیم. ترجمه مهرداد فیروزبخت. تهران: رسا.
الیس، آلبرت. (۱۳۸۹الف). احساس بهتر، بهتر شدن، بهتر ماندن. ترجمه مهرداد فیروزبخت. تهران: رسا.
الیس، آلبرت. (۱۳۸۹ب). رواندرمانی عقلانی-هیجانی. ترجمه لقمان ابراهیمی. تهران: نشر ارسباران.
بشیری، ابوالقاسم. (۱۳۹۵). مبانی انسانشناختی؛ دو ساحتی بودن، اصالت نفس و اختیار و نقش آن در دانش روانشناسی اسلامی. روانشناسی و دین، ۹(۳)، ۶۸–۸۱.
بشیری، ابوالقاسم؛ حسینی، سید حبیبالله؛ حیدری، مجتبی. (۱۳۸۸). بررسی مفروضههای اساسی درباره ماهیت انسان از دیدگاه روانشناسی و اسلام. روانشناسی و دین، ۲(۴)، ۷–۴۷.
بشیری، ابوالقاسم؛ حیدری، مجتبی. (۱۳۹۶). روانشناسی شخصیت با نگرش به منابع دینی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
بک، آرون تی. (۱۳۸۸). شناختدرمانی و مشکلات هیجانی. ترجمه مهدی قراچهداغی. تهران: نشر رشد.
بیات، مریم؛ نجفی، محمد. (۱۴۰۴الف). تبیین غایت عمودی نفس، عبور از ظواهر به بواطن و اتباع از ولایت برای نیل به حیات طیبه.
بیات، مریم؛ نجفی، محمد. (۱۴۰۴ب). تبیین مبانی و اهداف و اصول تربیت ولایی از منظر علامه طباطبایی. پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، ۳۳(۶۹)، ۶۷–۸۹.
پارسانیا، حمید. (۱۳۹۲). روششناسی بنیادین تکوین نظریههای علمی. راهبرد فرهنگ، ۶(۲۳)، ۷–۲۴.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۹). معرفتشناسی در قرآن (تحلیل رذایل اخلاقی به عنوان خطاهای ساختاری شناختی و حجبهای معرفتی نفس). قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۹۱). منزلت عقل در هندسه معرفت دینی. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۹۸). تفسیر موضوعی قرآن کریم (مراحل اخلاق در قرآن) (معنابخشی استعلایی به رنج، حیات طیبه و تبدیل بحرانها به بستر سیر اشتدادی و تکامل جوهری نفس). قم: مرکز نشر اسراء.
حمیدپور، حسن؛ اندوز، زهرا. (۱۳۹۴). طرحوارهدرمانی: راهنمای کاربردی برای متخصصان بالینی. تهران: ارسباران.
خسروپناه، عبدالحسین. (۱۳۹۵). انسانشناسی اسلامی. قم: نشر معارف.
خسروپناه، عبدالحسین؛ قربانپور لفمجانی، حمید؛ قربانپور لفمجانی، امیر. (۱۴۰۲). نقد مبانی انسانشناختی نظریه عقلانی-هیجانی آلبرت الیس با نگرش به منابع اسلامی. روانشناسی و دین.
زرشناس، شهریار. (۱۳۹۵). سیری در نقادی روانشناسی مدرن. تهران: سوره مهر.
زیباکلام، سعید. (۱۳۸۹). معرفتشناسی اجتماعی: طرح و نقد مکتب ادینبورا (مورد استناد در: وفائیان، ۱۴۰۵). تهران: سمت.
شجاعی، محمدصادق؛ حیدری، مجتبی. (۱۳۸۹). نظریههای انسان سالم با نگرش به منابع اسلامی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
شمشیری، بابک. (۱۳۸۲). جهانبینی و تربیت دینی از منظر مدرنیسم، پستمدرنیسم و عرفان اسلامی. دانشور رفتار، ۱۵(۳)، ۴۵–۶۲.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۶۰). رسالة الولایة (اصالت حق، تطابق شناختی با حق و نیل به حقیقت تکوینی در برابر کارآمدی اعتباری). قم: مؤسسه اهلبیت (ع).
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۸۸). انسان از آغاز تا انجام (ترجمه و تعلیقه صادق آملی لاریجانی؛ پیوند تکوینی میان حسن ذات افعال، تجرد نفس و سلامت روحی). قم: بوستان کتاب.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۴۱۷). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
قربانپور لفمجانی، امیر؛ قربانپور لفمجانی، حمید؛ خسروپناه، عبدالحسین. (۱۴۰۲). نقد و بررسی مفهوم عقل در نظریه عقلانی-هیجانی آلبرت الیس با نگرش به منابع اسلامی. سیاستپژوهی تحول در علوم انسانی.
قمی، سید علی. (۱۳۷۵). تعلیقات و شرح بر رسالة الولایة (نقش مکارم اخلاق و محاسن کلام به عنوان کارآمدترین عامل بازگرداننده تعادل به نفس). قم: انتشارات اسراء.
کری/کوری، جرالد. (۱۳۹۹/۲۰۰۹). نظریه و کاربست مشاوره و رواندرمانی. ترجمه یحیی سیدمحمدی. تهران: نشر ارسباران.
کریمی بنیادکوکی، محمود. (۱۴۰۱). مبانی انسانشناختی علوم انسانی اسلامی در قرآن کریم. مطالعات قرآن و حدیث، (۱۹)، ۱۵–۳۴.
مصباح، علی و همکاران. (۱۳۹۷). مبانی علوم انسانی اسلامی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۹۲). نقد و بررسی مکاتب اخلاقی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
مطهری، مرتضی. (۱۳۸۹). تعلیم و تربیت در اسلام. تهران: انتشارات صدرا.
نودهی، داوود. (۱۳۸۹). ضرورت توجه به مبانی دینی در نقد نظریههای مشاوره و رواندرمانی و طراحی الگوهای بومی. فرهنگ مشاوره و رواندرمانی.
وفائیان، محمدحسین. (۱۴۰۵). تاریخ علم روانشناسی از ضرورت تا بحران. تاریخ علم، ۲۴(۱)، ۷۹–۱۱۳.
یوهانسون، تورستن. (۱۳۹۱). دین و معنویت در رواندرمانی و مشاوره. ترجمه فیروزه براتیسده. تهران: رشد.
Bandura, A. (1986). Social foundations of thought and action: A social cognitive theory. Prentice-Hall.
Corey, G. (2009). Theory and practice of counseling and psychotherapy (8th ed.). Brooks/Cole.
Danziger, K. (1997). Naming the mind: How psychology found its language. Sage. (Cited in: Vafaiyan, 2026).
Ellis, A. (1979). Discomfort anxiety: A new cognitive behavioral construct. Cognitive Therapy and Research
Hacking, I. (1999). The social construction of what?. Harvard University Press. (Cited in: Vafaiyan, 2026).
Lazarus, R. S., & Folkman, S. (1984). Stress, appraisal, and coping. Springer Publishing Company.
Rose, N. (1999). Governing the soul: The shaping of the private self (2nd ed.). Free Association Books. (Cited in: Vafaiyan, 2026).
Rothman, A., & Coyle, A. (2018). Toward a framework for Islamic psychology and psychotherapy: An Islamic model of the soul. Journal of Religion and Health, 57(5), 1731–1744. (Cited in: Vafaiyan, 2026).
Schilling, L. S. (1984). Perspectives on counseling theories. Prentice-Hall.
Sharf, R. S. (2012). Theories of psychotherapy and counseling: Concepts and cases (5th ed.). Cengage Learning.
Smith, R. (2007). Why history matters. Revista de Historia de la Psicología, 28(1), 125–146. (Cited in: Vafaiyan, 2026).
Smith, R. (2016). History of psychology: What for?. In S. H. Klempe & R. Smith (Eds.), Centrality of history for theory construction in psychology (pp. 3–28). Springer. (Cited in: Vafaiyan, 2026).
Teo, T. (2018). Outline of theoretical psychology: Critical investigations. Palgrave Macmillan. (Cited in: Vafaiyan, 2026).
