زبان اخلاقی قرآن در پنج قرن نخست هجری: از فهم عملی تا تبیین کلامی و فلسفی
محورهای موضوعی : اخلاق و تربیت اسلامیسید حاتم مهدوی نور 1 , علی شمس آریان 2
1 - دانشیار گروه معارف اسلامی، واحد یادگار امام خمینی (ره) شهرری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 - هیأت علمی وابسته گروه معارف اسلامی، واحد تهران غرب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
کلید واژه: قرآن, اخلاق اسلامی, زبان قرآن, تفسیر قرآن, مکاتب تفسیری, معتزله, فلسفه اخلاق اسلامی, عدالت, صدق, امانت, عفو.,
چکیده مقاله :
قرآن کریم به عنوان مهمترین منبع تعالیم اسلامی، سرشار از آموزههای اخلاقی است. زبان اخلاقی قرآن که شامل اوامر و نواهی، تشویقها و انذارها، و توصیف فضائل و رذائل است، نقش اساسی در شکلدهی به فرهنگ و تمدن اسلامی داشته است. بررسی تاریخی درک و تفسیر این زبان اخلاقی از قرن اول هجری تا قرن پنجم هجری نشان میدهد که برداشت مسلمانان از مفاهیم اخلاقی قرآن در طی این دوره دستخوش تحول بوده است. در قرن اول هجری، مسلمانان نخستین با سادگی و بیواسطگی با آیات اخلاقی مواجه میشدند و این آیات به صورت مستقیم در شکلگیری رفتار فردی و اجتماعی آنان اثر میگذاشت. به تدریج در قرون دوم و سوم هجری با ظهور مکاتب مختلف تفسیری ـ اعم از نقلی و عقلی ـ و پیدایش مباحث کلامی دربارۀ خوبی و بدی عقلی، تفسیر زبان اخلاقی قرآن عمق و پیچیدگی بیشتری پیدا کرد. در قرون چهارم و پنجم هجری نیز با توسعه تفاسیر کلاسیک و ورود اندیشههای فلسفی به حوزۀ علوم اسلامی، فهم زبان اخلاقی قرآن ابعاد جدیدی یافت؛ متکلمان و حکیمان مسلمان تلاش کردند نظام اخلاقی قرآن را به صورت استدلالی و نظاممند تبیین کنند. در این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی، سیر تحول زبان اخلاقی قرآن در پنج قرن نخست اسلامی بررسی شده است. فرضیه مقاله آن است که زبان اخلاقی قرآن از حیث اصول بنیادین اخلاقی پایدار مانده، اما در سطح تفسیر، تعلیل و کاربرد تاریخی، از فهم مستقیم و عملی مسلمانان نخستین به سوی تحلیلهای نقلی، کلامی، عقلی و فلسفی تحول یافته است. یافتهها نشان میدهد که اگرچه اصول بنیادین اخلاقی قرآن (مانند عدالت، صدق، امانت و عفو) در طول این دوران ثابت مانده، اما شیوۀ بیان و تفسیر این مفاهیم از شرحهای سادۀ آغازین به تحلیلهای عمیقتر عقلی و فلسفی تغییر یافته است. این تحول تحت تأثیر عوامل گوناگون فکری، فرهنگی و اجتماعی رخ داده، هرچند پیوستگی تعالیم اخلاقی قرآن در بطن سنت اسلامی حفظ شده است. در پایان، ضمن جمعبندی روند تطور زبان اخلاقی قرآن، به پایداری نسبی معناهای اخلاقی در عین انعطافپذیری تفاسیر اشاره شده و پیشنهادهایی برای پژوهشهای آینده در زمینۀ زبان اخلاقی و تأثیرات آن بر تمدن اسلامی ارائه گردیده است. نوآوری پژوهش در پیوند دادن تحلیل زبانی، تاریخ تفسیر و فلسفه اخلاق اسلامی برای توضیح پویایی و پایداری همزمان زبان اخلاقی قرآن است.
The Holy Qur’an, as the most important source of Islamic teachings, abounds with moral precepts and ethical guidance. The Qur’an’s moral language—comprising commands and prohibitions, exhortations and warnings, and descriptions of virtues and vices—has played a fundamental role in shaping Islamic culture and civilization. A historical examination of how this moral language was understood and interpreted from the first to the fifth century AH reveals that Muslims’ comprehension of Qur’anic moral concepts underwent significant evolution during this period. In the first century AH, the early Muslims approached the Qur’an’s moral verses with immediacy and simplicity; these verses directly influenced both their personal conduct and social behavior. Gradually, in the second and third centuries AH, with the emergence of various interpretive schools—both traditionalist (naqli) and rationalist (‘aqli)—and the rise of theological debates on the nature of good and evil, interpretations of the Qur’an’s moral language gained depth and complexity. By the fourth and fifth centuries AH, with the expansion of classical exegetical works and the infusion of philosophical thought into Islamic sciences, new dimensions emerged in understanding the Qur’an’s moral discourse. Muslim theologians and philosophers sought to present the Qur’anic moral system in a more reasoned and systematic manner. Using a descriptive–analytical method, this article traces the historical development of the Qur’an’s moral language over the first five centuries of Islam. Findings indicate that although the fundamental ethical principles of the Qur’an—such as justice, truthfulness, trustworthiness, and forgiveness—remained constant, the mode of expression and interpretation of these values evolved from the early simple elucidations to more profound rational and philosophical analyses. This transformation was influenced by diverse intellectual, cultural, and social factors, yet the intrinsic coherence and continuity of the Qur’an’s moral teachings were preserved within the Islamic tradition. In conclusion, the paper summarizes the trajectory of this evolution, highlighting the relative stability of Qur’anic moral meanings alongside the interpretive flexibility they permitted, and offers suggestions for future research on the moral language of the Qur’an and its impact on the formation of Islamic civilization.
ابنعربی، محییالدین. (1946) فصوص الحکم. قاهره: المطبعة الرحمانیة.
ابنکثیر، اسماعیل. (1990) تفسیر القرآن العظیم (تفسیر ابنکثیر). بیروت: دارالمعرفه.
ابنمسکویه، احمد. (1966) تهذیب الأخلاق و تطهیر الأعراق. قاهره: دانشگاه قاهره.
اشعری، علی بن اسماعیل. (1953) مقالات الاسلامیین. قاهره.
ربانی گلپایگانی، علی. (1393) فرق و مذاهب کلامی. قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.
زمخشری، محمود. (1429ق) الکشاف عن حقائق التنزیل. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
شریف رضی، (1414ق) گردآورنده. نهجالبلاغه. قم: کتابخانه آیةالله مرعشی نجفی.
طبری، محمد بن جریر(1987) جامعالبیان عن تأویل آی القرآن (تفسیر طبری). بیروت: دارالفکر.
طوسی، شیخ محمد بن حسن. (1409ق) التبیان فی تفسیر القرآن. قم: مکتبة الاعلام الإسلامی.
غزالی، ابوحامد محمد. (2011) احیاء علومالدین. قاهره.
قاضی عبدالجبار (عبدالجبار همدانی). (1965) شرح الأصول الخمسة. قاهره.
قشیری، عبدالکریم. (2002) لطائف الاشارات. قاهره.
گلدزیهر، ایگناتس. (1970) مذاهب التفسیر الاسلامی. ترجمۀ عربی: عبدالحلیم نجار. قاهره.
Cook, Michael. (2000) Commanding Right and Forbidding Wrong in Islamic Thought. Cambridge: Cambridge University Press.
Darraz, Muhammad Abdullah. (2008) La Morale du Coran. English trans. London.
Fakhry, Majid. (1994) Ethical Theories in Islam. Leiden: Brill.
Izutsu, Toshihiko. (2002) Ethico-Religious Concepts in the Qur'an. Montreal: McGill University Press.
Khadduri, Majid. (1984) The Islamic Conception of Justice. Baltimore: Johns Hopkins University Press.
Martin, Richard C., Mark R. Woodward, and Dwi S. Atmaja. (1997) Defenders of Reason in Islam: Mu‘tazilism from Medieval School to Modern Symbol. Oxford: Oneworld.
McAuliffe, Jane Dammen. (1991) Qur’ānic Christians: An Analysis of Classical and Modern Exegesis. Cambridge: Cambridge University Press.
Nasr, Seyyed Hossein. (2002) The Heart of Islam: Enduring Values for Humanity. New York: Harper.
Parens, Joshua. (2006) An Islamic Philosophy of Virtuous Religions: Introducing al-Farabi. Albany: State University of New York Press.
Rahman, Fazlur. (1982) Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition. Chicago: University of Chicago Press.
Rippin, Andrew. (1988) Approaches to the History of Qur’ān Interpretation. Oxford: Clarendon Press.
Watt, W. Montgomery. (1973) The Formative Period of Islamic Thought. Edinburgh: Edinburgh University Press.
