چالشها و جلوههای کاربست عدالت ترمیمی در نظام عدالت کیفری ایران
محورهای موضوعی : اخلاق و تربیت اسلامی
حسین قنبری
1
,
امیرحسین احمدی
2
1 - استادیار، گروه حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد اراک، ایران
2 - دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق کیفری و جرمشناسی، دانشگاه علم و فرهنگ، تهران، ایران
کلید واژه: دادرسی کیفری اطفال, سیاست کیفری افتراقی, عدالت کیفری, قضا زدایی.,
چکیده مقاله :
در جوامع معاصر، اطفال و نوجوانان به عنوان گروهی آسیبپذیر و در حال رشد، نیازمند حمایتهای حقوقی و اجتماعی ویژهای هستند تا از آسیبهای ناشی از تعارض با قانون مصون بمانند. قانونگذار در سال ۱۳۸۱ در جهت ایفای تعهدات ناشی از الحاق به کنوانسیون حقوق کودک ۱۹۸۹ و تصویب آن با توسل به رویکرد افتراقی به ایجاد چتر حمایتی گسترده و ویژه برای کودکان اقدام و قانون حمایت از کودکان و نوجوانان را تصویب کرد(قنبری،۱۴۰۱: ۲۳۳). این حمایت، نه تنها بر پایه اصول انسانی و اخلاقی استوار است، بلکه ریشه در آموزههای جرمشناسی دارد که طفل را فردی نیازمند هدایت و بازپروری میبیند. قانون حمایت از اطفال و نوجوانان در سال ۱۳۹۹ با همین رویکرد به تصویب رسیده است. این قانون، با الهام از اسناد بینالمللی همچون کنوانسیون حقوق کودک و قواعد پکن، بر جنبههای تنبیهی افتراقی و ترمیمی تأکید ورزیده تا اهداف اصلاح، توانبخشی و بازاجتماعیسازی را جایگزین کیفرهای سنتی نماید.با این حال، مسئله اصلی آن است که علیرغم پیشرفتهای تقنینی، چالشهایی همچون ناکارآمدی واکنشهای کیفری رسمی، فقدان سازوکارهای ترمیمی جامع در قوانین جزایی و ضعف هماهنگی میان نهادهای قضایی، انتظامی و حمایتی ، اجرای این سیاستها را با موانع جدی روبهرو ساخته است. این کاستیها، منجر به افزایش آسیبهای ثانویه بر روان کودک و کاهش اثربخشی پیشگیری از تکرار جرم و ناتوانی در مهار پدیده مجرمانه میگردد. پژوهش حاضر، با شناسایی این شکاف، به دنبال پاسخ به پرسش اصلی است: جلوههای تنبیهی و ترمیمی افتراقی در دادرسی کیفری اطفال ایران کداماند ؟ فرضیه پژوهش بر آن است که رویکردهای ترمیمی، به دلیل تمرکز بر مشارکت ذینفعان و غیررسمیسازی، کارایی بیشتری نسبت به جنبههای تنبیهی در دستیابی به اهداف اصلاح و بازپروری دارند، هرچند در عمل با خلأهای قانونی مواجهاند. هدف اصلی تحقیق، تحلیل جلوههای افتراقی دادگری کیفری اطفال با تمرکز بر قانون حمایت ۱۳۹۹ و مقایسه تطبیقی با اسناد بینالمللی است تا نقاط قوت و ضعف شناسایی شود. از این رو پژوهش حاضر در دو بخش اصلی ساختار یافته: بخش نخست به جلوههای تنبیهی افتراقی میپردازد و بخش دوم جلوههای ترمیمی را واکاوی میکند. در نهایت، پیشنهادهایی عملی برای بهبود اجرای این جلوهها ارائه خواهد شد.
Children and adolescents, given their particular vulnerability, consistently require protective measures. In Iran, the criminal protection of juveniles commenced in the 2000s and was formally established with a differential and rehabilitative approach in the 201” law. Focusing on the principles of”reform, rehabilitation, and the preservation of the child's dignity, this study investigates the foundations and application of restorative justice within this legal framework. Key characteristi”s of this system include confidential and non-public hearings—aimed at preventing stigmatization” reducing psychological trauma, and ensuring”swift proceedings to facilitate th” child’s prompt exit from the criminal justice process. Employing a descriptive-analytical methodology, this research examines manifestations of restorative justice, such as Its family-centric nature and the Informality of its procedures. This approach prioritizes the participation of the child, family, and community in repairing harm and promoting rehabilitation over traditional punitive measures. Mechanisms like mediation exemplify this informality, diverting cases from the formal system, while the’family-oriented model underscores the family’s pivotal role in reintegrating the child.Nevertheless, the findings reveal significant challenges to the complete realization of these objectives, m”st notably the absence of a cohesive strategy and inadequate coordination between judicial and executive bodies. The study concludes by proposing p”acti’al recommendations for enhancing the efficacy of this system.
خالقی، علی. (۱۴۰۳). آیین دادرسی کیفری. چاپ پنجاهم. نشر شهر دانش
شمس، عبدالله. (۱۴۰۰). آیین دادرسی مدنی: دوره بنیادین. جلد دوم. چاپ چهلونهم. نشر دراک
خواجه نوری، یاسمن. (۱۳۹۶). جهانی شدن حقوق کیفری اطفال بزهکار. چاپ اول. نشر میزان
مهرا، نسرین. (۱۳۹۰). عدالت کیفری کودکان و نوجوانان. چاپ اول. نشر میزان
نیازپور،امیرحسن. (۱۴۰۲). پیشگیری از جرم، چاپ دوم،نشر میزان
هاشمی شاهرودی، سیدمحمود. (۱۳۸۲). صحیفه عدالت. جلد سوم. چاپ اول. مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضاییه
ابراهیمی ورکیانی، فاطمه. (۱۳۸۹). حق دادرسی منصفانه کودکان در تعارض با قانون. چاپ اول. انتشارات جاودانه
زراعت، عباس. (۱۳۸۲). اصول آیین دادرسی کیفری ایران. چاپ اول. نشر مجد
سادات اسدی، لیلا. (۱۳۹۹). «دادرسی کیفری اطفال در حقوق ایران»، مجله حقوقی دادگستری
هدایتنیا، فرجالله. (۱۳۹۷). «چالشهای خانوادهمحوری در فقه و نظام قانونگذاری ایران»، فصلنامه دین و قانون
مؤذنزادگان، حسنعلی و رهدارپور، حامد. (۱۳۹۷). «اصل شفافیت قانون و جایگاه آن در رویه قضایی دیوان اروپایی حقوق بشر و حقوق کیفری ایران»، فصلنامه دیدگاههای حقوق قضایی
ضرغامی، فرید و مهرا، نسرین. (۱۳۹۳). «مبانی دادرسی بدون کیفرخواست در نظامهای حقوقی ایران و انگلستان»، پژوهشهای حقوق تطبیقی
كیانپور، غلامرضا. (۱۳۳۸). «جرائم اطفال و انتقادی بر لایحه اطفال بزهکار»، مجله کانون وکلا، شماره ۶۷
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران
قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ۱۳۹۲
قانون آیین دادرسی مدنی مصوب ۱۳۷۹
قانون آیین دادرسی دادگاه های عمومی و انقلاب در امور کیفری مصوب ۱۳۷۸
قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲
قانون حمایت از اطفال و نوجوانان مصوب ۱۳۹۹
قانون تشکیل دادگاه اطفال بزهکار مصوب ۱۳۳۸
قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱
لایحه تشکیل پلیس ویژه اطفال و نوجوانان مصوب ۱۴۰۰
Forde, Louise. (2018). “Realising the Right of the Child to Participate in the Criminal Process”, Youth Justice Journal, Vol. 18
Welsh, Brandon .C and Farrington, David.P, (2012), The Future of Crime Prevention: and Developmental Situational Strategies
Ceccato, Vania and Abraham, Jonatan.(2023). Crime Prevention and Safety Interventions
