روشنفکری و فرنگی مآبی دیوانی در دوره ناصرالدین شاه
محورهای موضوعی : اخلاق و تربیت اسلامیعلی رضا بیکدلی 1 , علی بیگدلی 2 , مجید رضا رجبی 3
1 - دانشجوی دکتری، گروه تاریخ، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 - استاد، گروه تاریخ، استاد راهنما نویسنده مسئول، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
3 - استادیار، گروه تاریخ، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
کلید واژه: روشنفکری, فرنگی مآبی, خود باختگی, فرنگی مآبی دیوانی, تجددخواهی.,
چکیده مقاله :
ایران به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی وتمدنی خاص خود، همواره در معرض تهاجم قدرت های جهانگشا قرار داشته است، با این حال در بسیاری از مقاطع تاریخی، مجاهدت های ملی و انعطاف فرهنگی ایرانیان موجب جذب و بازآفرینی عناصر فرهنگ بیگانه در قالب فرهنگ بومی شده است. اما مواجهه با تمدن مدرن غرب، برخلاف گذشته، به سرگردانی، خود باختگی و بحران هویتی انجامید. این مقاله می کوشدتوضیح دهد، چرا این مواجهه به غرب زدگی و فرنگی مآبی دیوانی منجر شد؟ نخست: فقدان بنیان معرفت شناختی در میان روشنفکران و دیوانیان وابسته به قدرت، شناخت آنان از غرب را سطحی و جغرافیایی ساخت، در حالی که غرب مفهومی فلسفی تاریخی و چند بعدی است که فهم آن نیازمند تاملات عمیق نظری است. دوم: برداشت آنان از تمدن غرب عمدتا صوری و متکی بر مظاهر ظاهری بود. سوم: قضاوتشان بر ترجمه های دست دوم و تقلید ناقص از روسیه و عثمانی استوار بود؛ از این رو نه لایههای پنهان تمدن غرب را شناختند و نه فرهنگ جامعه خودی را. چهارم: گسست علمی و فرهنگی ناشی از بیش از هفت قرن تهاجم و آشوب ظرفیت نظری جامعه را تضعیف کرده بود. درنتیجه، به جای مواجهه عقلانی و انتقادی با مدرنیته، جامعه ایرانی گرفتار دو گانه دلباختگی و دل زدگی از غرب شد. روشنفکری دیوانی، به دلیل فقدان تجربه زیستی، و وابستگی طبقاتی و ناآشنایی با ساختارهای قدرت و فرهنگ بومی، نتوانست پروژه تجددخواهی را به صورت بومی و پایدار پی ریزی کند. این تجربه تاریخی ضروت باز اندیشی در شیوه مواجهه با مدرنیته و شناخت فلسفی از «غیر» را برجسته می سازد.
Due to its unique geopolitical and civilizational position, Iran has historically been exposed to invasions by expansionist powers. Nevertheless, in many historical junctures, national resistance and cultural adaptability enabled Iranians to absorb and reconfigure foreign cultural elements within indigenous frameworks. However, the encounter with modern Western civilization—unlike previous interactions—resulted in disorientation, self-alienation, and a profound identity crisis. This article seeks to explain why this encounter led to Westoxication and bureaucratic Westernization. First, the lack of epistemological foundations among intellectuals and bureaucrats affiliated with power rendered their understanding of the West superficial and geographical, whereas Western civilization is a multidimensional philosophical and historical construct requiring deep theoretical reflection. Second, their perception of Western modernity was largely formal and focused on external manifestations. Third, their judgments were based on second-hand translations and incomplete emulations of Russian and Ottoman models; thus, they neither grasped the deeper layers of Western thought nor the cultural foundations of their own society. Fourth, centuries of intellectual and cultural disruption—caused by invasions and internal turmoil—had weakened Iran’s theoretical capacity for critical engagement. Consequently, instead of a rational and critical confrontation with modernity, Iranian society became trapped in a duality of fascination and aversion toward the West. Bureaucratic intellectualism, shaped by class dependency, lack of lived experience, and unfamiliarity with indigenous structures of power and culture, failed to articulate a sustainable and locally grounded modernization project. This historical experience underscores the urgent need to rethink Iran’s approach to modernity and cultivate a philosophical understanding of the “Other.”
آبراهامیان، یرواند( 1377) ایران بین دو انقلاب، ترجمه کاظم فیروزمند، حسن شمس آوری و محسن مدیر شانه چی، تهران، نشر مرکزی
آدمیت، فریدون (1351) اندیشه ترقی و حکومت قانون در عصر سپهسالار، تهران، انتشارات خوارزنی
---،---- (1349) اندیشه های فتحعلی آخوند زاده، تهران: انتشارات خوارزمی
------،----- (1354)، اندیشه های میرزاآقاخان کرمانی
------،----- (1362) مقالات تاریخی، تهران، انتشارات دماوند
آزاد ارمکی، تقی، (1380) مدرنیته ایرانی، تهران، دفتر مطالعاتی انتشارات اجتماع
آل احمد، جلال، (1357) در خدمت و خیانت روشنفکران ما، تهران، انتشارات خوارزمی
اشپولر، برتولد (1369) تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی ج 2، ترجمه مریم امیراحمدی، تهران، انتشارات فرهنگی
اصیل، محمدرضا، ( 1368) اندیشه اصلاح طلبی در ایران عصر قاجار، تهران: انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی
اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان، (1357) خلسه یا خوابنامه، به کوشش محمود کتیرایی، تهران انتشارات توکا
-------------، ----------، (1381)، سفرنامه صنیع الدوله، تهران: کتابخانه مجلس شورای ملی
امین الدوله، میرزاعلی خان، ( 1341) خاطرات سیاسی امین الدوله، بکوشش حافظ فرمانفرماییان، تهران، شرکت کتاب های ایران
امینی، علی، (1358) بیست سال پس از مرگ امیر کبیر ( کشف الغرایب1287) به تصحیح فضل اله گرکانی، تهران، اقبال
الگار، حامد، (1369) میرزا ملکم خان، ترجمه جهانگیر عظیما و مجید تفرشی، تهران ، انتشارات مدرس
بشیریه،حسین (1383) جامعه شناسی سیاسی، تهران: نشر نی
پولاک، یاکوب ادوارد (1367) ایران و ایرانیان، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران: انتشارات: علمی و فرهنگی
جهانبگلو و بهنام، رامین،جمشید (1382) تمدن و تجدد، تهران، نشرمرکز
چیلکوت, رونالد،( 1377) نظریه های سیاست مقایسه ای، ترجمه وحید بزرگی و علیرضا طیب،تهران، رسا
حائری، عبدالهادی( 1372) نخستین رویارویی اندیشه گران ایرانی با دو رویه تمدن بورژوازی غرب، تهران، انتشارات امیرکبیر
---، ----،( 1380) نخستین رویارویی اندیشه گران ایرانی با دو رویه تمدن بورژوازی غرب، تهران، انتشارات امیرکبیر، چاپ دوم
خسروپناه، عبدالحسین(1399) تاریخ تحلیلی روشنفکری در ایران، تهران ، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
دوانی، علی(1341) نهضت دو ماهه روحانیون ایران، قم، چاپ حکمت
دولت آبادی، یحیی( 1371) حیات یحیی، ج1، انتشارات عطار، چاپ پنجم
دیاکونف،میخائیل،( 1345) تاریخ ماد، ترجمه کریم کشاورز، تهران، بنگاه نشر کتاب
زرین کوب، عبدالحسین،(1382) سرگذشت ایران بعداز اسلام، تهران، انتشارات سخن
زیبا کلام، صادق(1382) سنت و مدرنیته، تهران، انتشارات روزبه
سرنا، مادام کارلا ( 1362) آدم ها وآیین ها در ایران، ترجمه علی اصغر سعیدی کتابفروشی زوار،
شایگان، داریوش،( 1385) افسون زدگی جدید: هویت جهل تکه و تفکر سیال، تهران، انتشارات فرزان روز
شیخ الرئیس قاجار، ابوالحسن میرزا، ( 1363) اتحاد اسلام، به کوشش محمدصادق سجادی، تهران: تاریخ ایران
صدیق، ح(1357) میرزا فتحعلی آخوندزاده مقالات فلسفی، تهران، انتشارات ساوالان
صفایی، ابراهیم،( 1363) اسناد نو یافته، تهران، انتشارات بابک
طالبوف، عبدالرحیم،( 1347) مسالک المحسنین، شرکت سهامی کتابهای جیبی
طباطبایی، سیدجواد،( 1380) تاملی بر نظریه انحطاط ایران، تهران، انتشارات نگاه معاصر
فروغی، محمدعلی(1384 ) سیرحکمت در اروپا، تهران، انتشارات زوار
، اوژن، 1356، سفرنامه اوژن فلاندن، ترجمه حسین نورصادقی، انتشارات اشراقی
قاجار، ناصرالدین شاه، 1362، سفرنامه ناصرالدین شاه به فرنگ، با مقدمه عبداله مستوفی، اصفهان، انتشارات مشعل اصفهان
غنی نژاد، موسی( 1371) تجدید طلبی و توسعه در ایران، تهران، نشر مرکز
کدی، نیکی.آر(،1369) ریشه های انقلاب ایران، ترجمه عبدالرحیم گواهی، تهران، انتشارات قلم
کرمانی، میرزاآقاخان (1368) نامه های تبعید، به کوشش هما ناطق ومحمد فیروز، کلن آلمان غربی، چاپ افق
کرمانی، ناظم الاسلام( 1376) تاریخ بیداری ایرانیان،به اهتمام سعیدی سیرجانی، دوجلد چاپ چهارم، تهران انتشارات آگاه
کسروی، احمد،( 1363) تاریخ مشروطه، جلد اول، تهران، انتشارات امیرکبیر
گارزرانی، سعید و رضا، امینی( 1389 )تعارض دین و مدرنیته در اندیشه روشنفکران غیردینی عصر مشروطه
گیروشه،( 1366)تغییرات اجتماعی، ترجمه منصور وثوقی، تهران
گیدنز، آنتونی(،1375) جامعه شناسی ..، ترجمه منوچهر صبوری، تهران، نشر نی
مستوفی، عبدلله( 1388) شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی واداری دوره قاجاریه، تهران، انتشارات زوار
میرسپاسی، علی،(1393) تاملی در مدرنیته ایرانی، ترجمه جلال توکلیان، تهران، طرح نو
ناطق، هما،( 1368،) ایران در راه یابی فرهنگی، تهران، انتشارات خاوران
ناطق، هما،( 1356)کارنامه فرهنگی ایران، تهران، انتشارات امیرکبیر
نصر، سیدتقی(1363) ایران در برخورد با استعمارگران، تهران، شرکت مولفان و مترجمان ایران
نصر، سیدحسین،( 1363)روشنفکران و بحران هویت در ایران ، تهران، طرح نو
نصری، عبداله(1385)رویارویی با تجدد تاملی در آراء روشنفکران ایرانی در عصر مشروطه، تهران، نشر علم، چاپ اول
واتسن، رابرت گرنت(1348) تاریخ ایران در دوره قاجاریه، ، ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، تهران، سیمرغ
بیگدلی، علی، (1385)، فهم روشنفکران مشروطه خواه از مدرنیته، پائیز پژوهشنامه علوم انسانی، شماره 51 (29-52)
بیگدلی، پندار، علی، حسین، (1392)، تقی زاده، از تجددگرایی تا فرنگی مآبی، پژوهش های تاریخی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، سال 49 پیاپی 18 ص 1-18
رشید کرشان، روح اله ، (1397)، جامعه شناسی تحولات تجدد در ایران، مطالعات جامعه شناسی، سال دهم شماره 39 صص 28- 7
ناطق، هما، (1356)، فرنگ و فرنگی مآبی، نشریه الفبا، شماره 6
نجفی نژاد، سعید، (1403)، چرایی فراز و فرود نقابل ناصرالدین شاه قاجار در مواجهه با منتقدان سیاسی، مطالعات تاریخ و تمدن اسلام و ایران، دوره 9 شماره 1، بهار 1403.
