ارزیابی نما و سیمای شهری براساس قواعد فقهی مطالعه موردی: خیابان ارم، محدوده حرم حضرت معصومه (س) در شهر قم
محورهای موضوعی : شهرسازی اسلامی
1 - استادیار، گروه معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران.
2 - دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران.
کلید واژه: سیمای شهری, نما, فقه شیعه, شهر اسلامی, حرم حضرت معصومه (س), قم,
چکیده مقاله :
فقه اسلامی به‌مثابه علمی نظام‌مند، چارچوبی کارآمد برای تدوین سنجه‌های هدایت و ساماندهی فضای شهری فراهم می‌آورد. بحران کنونی در سیمای شهری معاصر و دوری از الگوهای اصیل، ضرورت ارزیابی انطباق کالبدی نماها با مبانی فقهی را دوچندان کرده است. این پژوهش کیفی با روش توصیفی - تحلیلی و برپایه مطالعات کتابخانه‌ای، تحلیل محتوای فقهی و مشاهدات میدانی، درپی پاسخ به این پرسش است که نماهای موجود در خیابان ارم، تا چه میزان با شاخص‌های کالبدی مستخرج از قواعد فقهی شیعه انطباق دارند؟ یافته‌ها نشان می‌دهد با تبدیل مفاهیم انتزاعی به سنجه‌های کالبدی، می‌توان مدل تحلیلی دو لایه‌ای تدوین کرد: نخست، «قواعد شاخص‌ساز» (نظیر لاضرر، تسلیط، تسبیب و اتلاف) جهت ارزیابی ایمنی، حریم و بهره‌وری منابع؛ و دوم، «قواعد تنظیم‌گر» (نظیر نفی‌سبیل و مصلحت) برای هدایت اصالت و هویت بصری. نتایج ارزیابی محور ارم حاکی از آن است که فقدان «ماتریس انطباق فقهی» در فرآیندهای نظارتی، منجر به تعارضاتی جدی نظیر سد معبر، تضییع حق‌الناس، آشفتگی بصری و آلودگی نوری شده است. درنهایت، تشکیل کمیته تخصصی «فقه و منظر شهری» در شهرداری قم، اولویت‌بخشی به حقوق عمومی زائران (قاعده اهم و مهم) و الزام به بهره‌گیری از الگوی مصالح بومی جهت مقابله با سلطه معماری بیگانه (قاعده نفی‌سبیل) پیشنهاد می‌گردد.
Islamic jurisprudence, as a systematic body of knowledge, provides an effective framework for developing criteria to guide and regulate urban space. The contemporary crisis of urban townscape and the growing departure from authentic spatial patterns have further underscored the need to assess the conformity of building façades with jurisprudential principles. Employing a qualitative, descriptive–analytical approach, this study draws on library research, jurisprudential content analysis, and field observations to address the following question: To what extent do the existing façades along Eram Street conform to the physical and spatial criteria derived from the principles of Shi'a jurisprudence?
The findings demonstrate that, by translating abstract jurisprudential concepts into tangible physical criteria, a two-layer analytical model can be developed. The first layer comprises “indicator-generating principles,” such as lā ḍarar (the prohibition of harm), taslīṭ (the principle of ownership and authority), tasbīb (causation), and itlāf (destruction or liability for loss), which can be employed to assess safety, privacy and spatial boundaries, and resource efficiency. The second layer consists of “regulatory principles,” including nafy al-sabīl (the negation of domination) and maṣlaḥah (public interest), which serve to guide the preservation of authenticity and visual identity.
The assessment of the Eram Street corridor indicates that the absence of a “jurisprudential conformity matrix” within regulatory and supervisory processes has resulted in significant conflicts, including obstruction of public passage, violations of ḥaqq al-nās (the rights of others), visual disorder, and light pollution. Accordingly, the study proposes the establishment of a specialized “Islamic Jurisprudence and Urban Landscape” committee within Qom Municipality, prioritizing the collective rights of pilgrims based on the principle of al-ahamm wa al-muhimm (the hierarchy of greater and lesser importance), and requiring the use of indigenous material patterns as a means of counteracting architectural domination and dependency, in accordance with the principle of nafy al-sabīl.
ابن‌ا‌خوه، محمد بن‌محمد. (1366). معالم القربة في أحکام الحسبة، مصحح محمد محمود شعبان و صدیق احمد عیسی المطیعی، قم، مکتب الإعلام الإسلامي. مرکز النشر.
ابن‌فارس، احمد. (1358). معجم مقاییس اللغة، محقق محمد هارون عبدالسلام، بیروت، دار الفكر.
اسدی، بهنام. (1397). اتلاف حکمی و موضوعی در حقوق ایران، قانونی یار، 2(8)، 577-555.
اسمعیلی، فاطمه؛ چاره‌جو، فرزین و حوریجانی، نسیم. (1399). تحلیل و ارزیابی جداره‌های شهری با تأکید بر زیبایی‌شناسی بصری، با استفاده از روش شبکه‌بندی (نمونۀ موردی: خیابان انقلاب سنندج)، باغ نظر، 17(82)، 78-65. https://doi.org/10.22034/bagh.2019.165147.3934
اصلانی، پرویز؛ حبیب، فرح و شاهچراغی، آزاده. (1404). فراترکیب مؤلفه‌ها و معیارهاي زیبایی‌شناسی زیستی درمحیط‌هاي مسکونی، فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی، 10(1)، 169-195. https://doi.org/10.61186/ciauj.10.1.599
افشار، حمید؛ خمسه، هایده و بهرام‌زاده، محمد. (1399). بررسی معماری مذهبی اقلیت‌های دینی و رؤیت‌پذیری آن‌ها در بافت شهر تهران، مطالعات باستان‌شناسی پارسه، 4(14)، 185-202. https://doi.org/10.66224/PJAS.4.14.185
انتظاری، علیرضا و محقق داماد، سیدمصطفی. (1391). نقش قواعد اتلاف و تسبیب در مسئولیت مدنی، مطالعات اسلامی فقه و اصول، 44(89)، 41-61. https://doi.org/10.22067/fiqh.v1i1.7909
بجنوردی، سید محمدحسن. (1377). القواعد الفقهیة، محقق مهدی مهریزی و محمدحسین درایتی ، 1، قم، الهادی.
خسروی، محمدباقر؛ بمانیان، محمدرضا و سیفیان، محمدکاظم. (1392). نقش هویت‌ساز قاعده لاضرر در شکل‌گیری الگوی معماری اسلامی، نقش جهان، 3(1)، 30-19.
بهزادفر، مصطفی. (1386). هویت شهر نگاهی به هویت شهر تهران، تهران، شهر.
چندلر، دانیل. (1386). مبانی نشانه‌شناسی، ترجمه مهدی پارسا، تهران، شرکت سوره مهر.
حاجی ده‌آبادی، احمد. (1400). درسنامه قواعد فقه جزایی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
حجتی کرمانی، علی .(1381). اسفار اربعه: گزارش سفر به چین، آلمان، واتیکان و حج، به‌کوشش فریده حجتی کرمانی، تهران، کویر.
حدادعادل، فاطمه؛ محمد مرادی، اصغر و علی‌الحسابی، مهران. (1402). مبانی اندیشه اسلامیِ مکان‌سازی مشارکت‌مبنا در بازآفرینی بافت تاریخی؛ نمونه مطالعاتی: محله عودلاجان، پژوهش‌هاي معماري اسلامي، 3(11)، 63-87. https://doi.org/10.61186/jria.11.3.4
حر عاملی، محمد بن‌حسن، حسینی جلالی، محمدرضا و مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام لاحیاء التراث. (۱۳۷۴). تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم، مؤسسة آل‌البیت (علیهم‌السلام) لإحیاء التراث.
حکیم بسیم، سلیم. (1381). شهرهای عربی - اسلامی، اصول شهرسازی و ساختمانی، مصحح عارف اقوامی مقدم و محمدحسین ملک احمدی، تهران، ورزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
حیاتی، زینب و مولائی، اصغر. (1402). تحلیل آسیب‌شناختی نماهای مسکونی برپایه اصول فقهی و اخلاقی و ارتباطات چهارگانه انسانی، پژوهش‌های معماری اسلامی، 11(1)، 42-24. https://doi.org/10.52547/jria.11.1.4
خمینی، سید روح‌الله. (1366). تحریرالوسیله، جلد2، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
دیلمی، احمد و جلیلی‌مراد، آیت‌اله. (1399). قاعده اهم و مهم و کارکرد های حقوقی آن، حقوق اسلامی، 7(66)، 7-26.
راغب اصفهانی، حسین بن‌محمد. (1388). مفردات ألفاظ القرآن، مصحح صفوان عدنان داوودی، بیروت، الأمیره.
رئیسی، محمدمنان. (1396). تحلیلی فقهی بر نامطلوب بودن توسعه عمودی بناهای مسکونی در شهر اسلامی، فصلنامه مطالعات شهری، 6 (24)، 3-16. https://doi.org/10.22034/urbs.2017.55752
رئیسی، محمدمنان. (1395). اندازه مطلوب شهر و حومه از منظر فقه شیعی، مدیریت شهری، 14(43)، 7-20.
ستاری ساربانقلی، حسن. (1390). سطح‌بندی شهر در کلام پیامبر اسلام (ص)، مطالعات شهر ایرانی - اسلامی، 1(3)، 47-55.
شاهین‌فرد، خاطره؛ نظری توکلی، سعید؛ عمانی سامانی، رضا و عابدینی، احمد. (1395). شمول‌پذیری قاعده لاحرج نسبت به حرج‌های غیرجسمانی و پیامدهای فقهی آن، فقه پزشکی، 8(26 و 27)، 225-261.
شکوری، ابوالفضل. (1377). فقه سیاسی اسلامی، جلد 2، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علميه قم.
شماعی، علی و جهانی، رحمان. (1390). بررسی اثرات توسعه عمودی شهر بر هویت محله‌ای (مطالعه موردی: منطقه 7 تهران)، مطالعات شهر ایرانی - اسلامی، 2(6)، 73-82.
صلاحی، سحر و مضطرزاده، حامد. (1401). تدوین راهکارهای طراحی جداره‌های شهری براساس اصول زیبایی‌شناسی رنگ‌ها؛ نمونه موردی خیابان عفیف‌آباد شیراز، مطالعات طراحی شهری و پژوهش‌های شهری، 5(4)، 61-76. https://doi.org/10.22094/soij.2023.1976584.1526
عابدی سرآسیا، علیرضا. (1396). قاعده تسلیط و نقش آن در تصحیح قراردادهای نوپیدا با نگاهی به اندیشه‌های امام خمینی(ره)، متین، 19(75)، 129-154. https://doi.org/20.1001.1.24236462.1396.19.75.7.1
عباسی، علی‌اکبر و فروهی، آرمان. (1392). بررسی چگونگی اعمال تعزیرات حکومتی در قرن هفتم هجری براساس کتاب معالم‌القربه فی احکام‌الحسبه، گزارش میراث، 7(3 و 4)، 21-16.
عبداللهی، هرمز. (1398). بررسی فقهی و حقوقی قاعده لاضرر در رویه قضایی کنونی، قانون‌یار، 3(9)، 113-128.
عزیزی بندرآبادی، حمید و کریمیان، حسین. (1397). مطالعه میزان تأثیر فقه و قوانین اسلامی در ساختار محله‌ها و سازه‌های مسکونی بافت تاریخی شهر یزد، نمونه موردی: محله گلچینان شهر یزد، مطالعات باستان‌شناسی، 10(2)، 205-220. https://doi.org/10.22059/jarcs.2018.208157.142295
علوی گنابادی، سیدجعفر و حبیبی‌مهر، علی‌اکبر. (1399). کاوشی در حل نسبت تعارض نمایی قاعده الحرج با اعمال حرجی اسلام پاسخ‌ها و تحلیل‌ها»، فقه و اصول، 52(3)، 73-91.
علی‌آبادی، محمد و هاشمی طغرالجردی، مجید. (1389). ضرورت رویکردی نو در تدوین قوانین و مقررات معماری اسلامی (تأملی بر تأثیر قاعده فقهی «لا ضرر» بر مواد مربوط به حریم بصری در قانون مدنی ایران)، معماری و شهرسازی ایران، 1(1)، 67-76. https://doi.org/10.30475/isau.2010.61926
علیدوست، ابوالقاسم. (1383). قاعده نفی‌سبیل، مقالات و بررسی‌ها، 37(76)، 231-253.
علیدوست، ابوالقاسم و ابراهیمی‌راد، محمد. (1389). بررسی قاعده تسلط و گستره آن، حقوق اسلامی، 7(24)، 7-31.
عندلیب، حسین. (1397). بررسی و تبیین اصول و قواعد شهرسازی از منظر فقه اسلامی، معارف فقه علوی، 4(6)، 5-26.
فیروزآبادی، محمد بن‌یعقوب. (2005). القاموس المحیط، محقق محمد نعیم عرقسوسی و مروان بواب و محمد حسان طیان و مکتب تحقیق التراث فی مؤسسة الرسالة، 1، لبنان، مؤسسة الرسالة.
قلندریان گل‌خطمی، ایمان و حقیقت‌بین، مهدی. (1395). کاربرد فقه در تحقق منظر شهری امن، شیعه‌شناسی، 14(55)، 69-98.
کاتوزیان، امیرناصر. (1385). عدالت، قاعده اصلی حقوق بشر، بازتاب اندیشه، 12(82).
کرمی، رضاعلی. (1396). آموزش و به‌کارگیری احکام فقهی؛ ایجاد انگیزش دینی برای تعامل مسئولانه و اخلاقی با محیط زیست، مدیریت شهری، 16(46)، 229-240.
ماجدی، حمید و سعیده‌زرآبادی، زهراسادات. (1389). جستاري در نشانه‌شناسي شهري، آرمانشهر، 3(4)، 56-49.
محقق داماد، سیدمصطفی. (1382). قواعد فقه. بخش مدنی (مالکیت و مسئولیت)، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی.
مدنی‌پور، علی. (1379). طراحی فضای شهری، فرهاد مرتضایی، تهران، شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری.
معین، محمد. (1371). فرهنگ فارسی، جلد 1. تهران، امیرکبیر.
مکارم شیرازی، ناصر. (1370). القواعد الفقهیة، چاپ 3، قم، مدرسه امام علی بن‌ابیطالب.
مکارم شیرازی، ناصر/ (1387). النکاح، جلد ۱، چاپ 1، قم، انتشارات مدرسه امام علی بن‌ابیطالب.
موسوی بجنوردی، سیدمحمد. (1379). قواعد فقهیه، تهران، پژوهشکده امام خمینی(ره) و انقلاب اسلامی.
مولائی، اصغر و خانی، حسین. (1401). تبیین اصول و قواعد فقهی در برنامه‌ریزی و طراحی فضاهای شهری اسلامی (مطالعه موردی: محدوده پیاده راه 15 خرداد تهران)، حقوق اسلامی، 19(72)، 184-153.
مولائی، اصغر و غفاری، حمید. (1401). جایگاه احکام و اخلاق اسلامی و حقوق شهروندی در پروژه‌های عمران شهری (نمونه مطالعاتی: پروژه عتیق تبریز)، برنامه‌ریزی توسعه شهری و منطقه‌ای، 7(22)، 139-174. https://doi.org/10.22054/urdp.2022.66263.1410
مولائی، اصغر و اکبری ریابی، محمد. (1402). آسیب‌شناسی قواعد و رویه‌های منظر و نماهای شهری ازمنظر فقه شیعه، برنامه‌ریزی توسعه شهری و منطقه‌ای، 8(24)، 181-215.
https://doi.org/10.22054/urdp.2023.69365.1468
نصر، طاهره. (1396). جایگاه نشانه‌های شهری در واکاوی مؤلفه‌های هویت و فرهنگ در سیمای شهر ایرانی (مطالعه موردی: بررسی سیمای شهر شیراز)، هویت شهر، 11(29)، 17-28.
نصر، طاهره، صلاحی نجابت، سحر و پیران، محمدرضا. (1401). تبیین مؤلفه‌های معناشناسی شهر اسلامی درراستای سیاست‌گذاری توسعه پایدار شهری، برنامه‌ریزی و توسعه محیط شهری، 2(6)، 95-112. https://doi.org/10.30495/juepd.2022.690748
نظرزاده، عبدالله. (1391). مصلحت و نقش آن در استنباط احکام شرعی و حکومتی، سیاست متعالیه، 1(1)، 59-78.
نقی‌زاده، محمد. (1388). صفات شهر اسلامی از نگاه قرآن کریم، مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، 2(5)، 4-40.
نقی‌زاده، محمد. (1390). ریشه‌هاي شهر اسلامی در متون اسلامی، کتاب ماه هنر، (155)، 12-26.
هلد، رناتا. (1378). در جست‌وجوی تعریف هنر معماری در دوره اسلامی، ترجمه فرزین فردانش، رواق، (4).
جعفرزاده، مجتبی؛ همایون، محمدهادی و کیمیایی دوین، ابراهیم. (1400). سیاست‌گذاری فرهنگی مبتنی‌بر نقش قاعده نفی‌سبیل (با تاکید بر آراء امام خمینی(ره))، دین و سیاست فرهنگی، 8(16) 71-97.
ولی‌زاده اوغانی، محمدباقر و همایون، سیدساجد. (1400). چالش‌های معماری و شهرسازی ایران ازمنظر اخلاق اسلامی (بررسی تطبیقی معماری سنتی و معاصر)، مهندسی ساختمان و علوم مسکن، 14(26)، 11-1.
Center, David V. & Stringer, Peter. (1975). Environmental interaction: Psychological Approaches to Our Physical Environment, New York, International University Press.
Hosseininasab, Saba; Aeini, Sajad & Bonyadi, Nazanin. (2025). Drawing a Scientific of Aesthetics Studies in Iranian Architecture and Urban Design Products from 2011 to 2021. Creative City Design, 8(3), 30-46. https://doi.org/10.57647/j.ccd.2025.0803.16
Khatami, Seyed Mahdi & Boujari, Pouria. (2022). Analyzing the heritage of Tehran’s urban façades in the recent century. City, Territory and Architecture, 9(19). https://doi.org/10.1186/s40410-022-00166-1
Lynch, Kevin. (1960). The image of the city, Mass Cambridge Massachusetts, The MIT press.
Mumford, Lewis. (1961). The City in History: Its Origins, Its Transformations and Its Prospect Harcourt, Mariner Books.
