نقش احزاب در توسعه سیاسی (مطالعه تطبیقی ج.ا.ایران و فرانسه)
محورهای موضوعی : political science
مصطفی کواکبیان
1
,
عظیم متین
2
1 - عضو هیئت علمی گروه علوم سیاسی ، دانشگاه علامه طباطبایی- تهران
2 - دانشگاه علامه طباطبایی - تهران
کلید واژه: توسعه سیاسی, احزاب, دموکراتیک, جمهوری اسلامی ایران, فرانسه.,
چکیده مقاله :
توسعه سیاسی یکی از مفاهیم بنیادین در فهم روند بلوغ، نوسازی و تثبیت نظامهای سیاسی و همچنین ارتقای حکمرانی مؤثر و پاسخگو به مطالبات شهروندان است. این پژوهش با رویکردی توصیفی - تحلیلی و در چارچوب نظری نوسازی و توسعه، به مقایسه و تحلیل تطبیقی نقش احزاب سیاسی در دو کشور ایران و فرانسه میپردازد تا نشان دهد چگونه ایدئولوژیهای سیاسی، ساختارهای حکومتی، مسیرهای تاریخی و بسترهای فرهنگی بر کارکرد احزاب در فرآیند توسعه سیاسی تأثیر میگذارند. در نظام دموکراتیک و سکولار فرانسه، احزاب سیاسی بهعنوان عناصر محوری در سیاست رقابتی، نمایندگی شهروندان و تدوین خطمشیهای عمومی ایفای نقش میکنند. این احزاب ضمن تقویت کثرتگرایی، تنوع ایدئولوژیک و مشارکت مدنی، توانستهاند خود را با دگرگونیهای اجتماعی ناشی از جهانیشدن، فناوریهای نو و چالشهای زیستمحیطی سازگار سازند و از این رهگذر، انعطافپذیری دموکراتیک را حفظ کنند. در مقابل، در ایران معاصر، احزاب سیاسی در چارچوب ایدئولوژیک و حقوقی مبتنی بر اصول جمهوری اسلامی فعالیت میکنند؛ چارچوبی که از یکسو مشروعیت سیاسی را از مبانی دینی اخذ میکند و ازسویدیگر، محدودیتهایی بر فعالیت حزبی اعمال مینماید. احزاب در ایران اغلب نقش واسطهای میان دولت و جامعه دارند، اما بهواسطه جناحبندیهای سیاسی، ضعف نهادینهسازی و سلطه گفتمانهای فقهی و ایدئولوژیک، نتوانستهاند بهطور کامل در جهت توسعه سیاسی پایدار گام بردارند. این تحلیل تطبیقی نشان میدهد که احزاب سیاسی، باوجود تفاوتهای ساختاری و ایدئولوژیک، در هر دو کشور نقشی تعیینکننده در تعمیق توسعه سیاسی و تنظیم رابطه دولت و جامعه دارند، اما مسیر تحقق این نقش، بسته به نوع نظام سیاسی و مبانی مشروعیت، متفاوت است.
Political development is one of the fundamental concepts for understanding the processes of maturation, modernization, and consolidation of political systems, as well as for promoting effective and responsive governance to citizens’ demands. Adopting a descriptive–analytical approach within the theoretical framework of modernization and development, this study conducts a comparative analysis of the role of political parties in Iran and France to demonstrate how political ideologies, governmental structures, historical trajectories, and cultural contexts influence the functioning of parties in the process of political development.In France’s democratic and secular political system, political parties play a central role in competitive politics, citizen representation, and public policy formulation. These parties reinforce pluralism, ideological diversity, and civic participation, while successfully adapting to social transformations driven by globalization, new technologies, and environmental challenges—thereby maintaining democratic flexibility and resilience.In contrast, in contemporary Iran, political parties operate within an ideological and legal framework grounded in the principles of the Islamic Republic, a system that derives its political legitimacy from religious foundations while imposing certain constraints on party activities. Iranian parties often act as intermediaries between the state and society; however, due to political factionalism, weak institutionalization, and the dominance of jurisprudential and ideological discourses, they have been unable to fully contribute to sustainable political development.This comparative analysis reveals that despite structural and ideological differences, political parties in both countries play a decisive role in deepening political development and mediating state–society relations. Yet, the trajectory and effectiveness of this role vary depending on each system’s type of political order and its sources of legitimacy.
منابع:
احمدی، سمیه و حاتمی، عباس. (1399). «تحلیل تطبیقی مؤلفههای سیاسی و اقتصادی بیثباتیهای سیاسی در ادوار ششگانه حیات جمهوری اسلامی.» مطالعات اقتصاد سیاسی بینالملل، 3(2)، 565-594.
ارتگلی فراهانی، اسماعیل، عطریان، فرامرز، و روستایی حسینآبادی، یاسر. (1402). «نقش احزاب در توسعه سیاسی ایران.» جامعهشناسی سیاسی انقلاب اسلامی، 4(2)، 277-296.
اکبری، محمدتقی، هاشمی، سید محمد و عباسی، بیژن. (1402). «کاستیهای تقنینی فعالیت احزاب در نظام انتخابات ایران». فصلنامه علمی پژوهشهای نوین حقوق اداری، 5(16)، 13-38.
ایوبی، حجتالله و رسولی، مجید. (1391). «پیامدهای سیاسی نظام انتخاباتی فرانسه»، مطالعات جهان، دوره 2، شماره ۲ (پیاپی ۴).
ایوبی، حجتالله. (1388). «حزب سیاسی در فرانسه: مهمان ناخوانده ولی بسیار گرامی»: اطلاعات سیاسی اقتصادی ۱۳۸۸ شماره 261_262، 81-103.
ایوبی، حجتالله. (1390). احزاب در فرانسه، تهران: سمت.
آریانپور، محمد و اباذری، مرتضی و بهرامی قصرچمی، خلیل. (1402). «بررسی چالشها و راهکارهای مشارکت سیاسی آگاهانه در نظام انتخاباتی ج. ا. ایران»، فصلنامه سیاستپژوهی ایرانی، دوره: 10، شماره:1.
آلموند، جی، و پاول، او. بی. جی. (1380). «مشارکت و حضور سیاسی شهروندان.» مترجم: علیرضا طیب، اطلاعات سیاسی - اقتصادی، 15(163-164).
بای، اکرم و همکاران. (1398). «چالش گفتمانهای سیاسی اصلاحطلب و اصولگرا در ایران.» جامعهشناسی سیاسی ایران. 8، 375 _ 393 .
جزینی زاده، اکرم، شیخزاده جوشانی، صدیقه و کمالی، یحیی. (1397). «جناحگرایی و تأثیر آن بر سیاست خارجی ج. ا. ایران.» مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی، 8(28)، 229-248.
جلالالدین مدنی (1361). تاریخ سیاسی معاصر ایران، ج 1، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
چلبی، فایقه، ایزدی، رجب، و هریسی نژاد، کمال (1397). «کارکرد احزاب در تنظیم روابط قوای حاکم» پژوهشهای راهبردی سیاست، 7(27)، 35-65.
حاتمی، عباس. (1396). «تحلیل تطبیقی جهانیشدن اقتصادی و سیاسی در دولت خاتمی و احمدینژاد.» پژوهشنامه علوم سیاسی، شماره 13(1)، 97-130.
دولتآبادی، هادی و غلامی، محمدتقی. (1391). «جناح راست در فرانسه: از دوگل تا سارکوزی»، مطالعات روابط بینالملل، دوره 5، ش 19 و 18، 37-74.
دولتآبادی، هادی و غلامی، محمدتقی. (1398). «مفهومشناسی نامهای احزاب از خلال سیر تقابل جناحهای راست و چپ در فرانسه»، مطالعات روابط بینالملل، دوره 12، شماره 45، 1-28.
دوورژه، موریس. (1357). احزاب، ترجمه: رضا علومی، تهران: مؤسسه عالی علوم سیاسی و امور حزبی.
رشیدفر علی، حیدری حسن و بنی نعیمه عیسی . (1403). «بررسی تطبیقی ابعاد و مؤلفههای سیاسی اقدامات تأمینی در حقوق ایران و فرانسه.» پژوهشنامه ایرانی روابط بینالملل، دوره:2، شماره:1 (پیاپی 3).70-88.
رضایی رحیمی، بهبود (1401). «بررسی احزاب در جمهوری اسلامی ایران». چهارمین کنفرانس بینالمللی مدیریت، علومانسانی و رفتاری در ایران و جهان اسلام، تهران.
زرندی، سعید. (1402). «مروری بر روش تحقیق تطبیقی»، مدیریت دولتی تطبیقی، 1(4)، 1-21.
زیباکلام، صادق و مقتدایی، مرتضی (1393). «احزاب و نقش آن در توسعه سیاسی ایران: مطالعه موردی انتخابات»، فصلنامه تخصصی علوم سیاسی، دوره 10، شماره 29، بهمن 1393، 7-28.
سردارنیا، خلیل اله. (1393). «تحلیل جامعهشناختی نهادینهنشدن و ناکامی تحزب در ایران.» پژوهشهای تاریخی، 6(4)، 43-56.
سلامت، فرشید، ودیعه، ساسان و صومعه حضرتی، زهرا . (1401). «علل ناکارآمدی احزاب - اجتماعی در ایران پس از انقلاب اسلامی»، مطالعات علوم اجتماعی ایران، دوره 19، شماره 3 .93-115.
شارعی، محمدمحسن. (1400). «رفتارشناسی جناحهای سیاسی جریان اسلامگرایان انقلابی در ج. ا. ایران». ماهنامه جامعهشناسی سیاسی ایران، 4(1)، 141-155.
شکوهی، عهدیه، غلامی شکارسرایی، محمدرضا، و نوری، هادی. (1401). «تجربه جهانی احزاب فراگیر و ایدئولوژیک در ایران» سیاست جهانی، 11(4)، 171-196.
شوقعلی بافقی، محمدمهدی، شیخزاده جوشانی، صدیقه و کمالی، یحیی. (1397). «مطالعات جناحی در نظام جمهوری اسلامی ایران» رهیافت انقلاب اسلامی، 12(43)، 27-52.
شیرودی. مرتضی (1382). «دورههای تحزب در تاریخ معاصر ایران»، رواق اندیشه، شماره 25، 47_69.
طحان نظیف، هادی و داریوند، محمدصادق. (1402). «واکاوی جایگاه حزب و آزادی تحزّب در نظام اسلامی با تأکید بر اندیشه شهید بهشتی.» فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی، 28(4)، 143-172.
قاسمی کهریزه، سنا و محمدزاده اصل، محمد. (1397). «نقش احزاب در توسعه سیاسی در فرایند پارلمانی شدن رژیم سیاسی ج. ا. ایران»، دومین کنفرانس ملی پژوهشهای نوین در حقوق، کازرون.
قنبری، میلاد و همکاران. (1402). «بررسی تطبیقی آیندهپژوهی بعد سیاسی حکمرانی خوب در نظام امت - امامت و نظام لیبرال دموکراسی»، آیندهپژوهی انقلاب اسلامی پاییز - شماره 14 _ 161 تا 195 .
گرجی، علیاکبر. (1393). «نقش افراد، احزاب و گروههای سیاسی در تدوین قانون اساسی.» تحقیقات حقوقی، 17(66)، 51-80.
الماسی ورمله، فرزاد، حقیقی، علیمحمد، و زارعی، غفار. (1401). «تحلیلی بر نقش احزاب در توسعه سیاسی (مقایسه تطبیقی ایران و ترکیه).» ماهنامه جامعهشناسی سیاسی ایران، 5(1)، 500-518.
مایرون واینر، ساموئل هانتینگتون (1379). درک توسعه سیاسی، مترجم: پژوهشکده مطالعات راهبردی، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
محسن مدیر شانه چی. (1375). احزاب ایران، تهران: رسا.
محمدینژاد، حسن (1355). احزاب، جلد اول، چاپ اول، تهران: انتشارات امیرکبیر.
محمود تربتی سنجابی. (1375). قربانیان باور و احزاب ایران، تهران: انتشارات آسیا.
منصور، جهانگیر (1386)، قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، تهران: نشر دوران.
موریس دووژه (1357). احزاب، مترجم: رضا علومی، تهران: ناشر امیرکبیر.
میرزایی، جمشید . (1402). «بررسی وضعیت پژوهشهای تطبیقی در حوزه مطالعات اجتماعی در ایران»، پژوهش در آموزش مطالعات اجتماعی، زمستان 1402 - شماره 18 (73 تا 98).
میری رستمی، سید جواد (1402)، شرح جامع قانون اساسی ج.ا.ایران ، تهران، انتشارات مجد.
نژادایران محمد. (1401). «تأثیر نظریه تضاد طبقاتی مارکس بر خوانش رادیکال و انقلابی شریعتی از مذهب»، جستارهای فلسفه دین، دوره:11، شماره:23. 195-221.
نقیبزاده احمد و سلیمانی غلامعلی. (1388). «نوسازی سیاسی و شکلگیری احزاب در ایران»، مطالعات انقلاب اسلامی، دوره: 5 شماره: 17: 173-196.
نقیبزاده، احمد (1378). حزب سیاسی و عملکرد آن در جامعه امروز، تهران، نشر میزان دادگستر.
هواسی، علیاشرف. (1398). «تأثیر احزاب بر مشارکت سیاسی در ج.ا.ایران (از 1384-1357).» ماهنامه جامعهشناسی سیاسی ایران، 2(4)، 1156-1174.
Clift, B. (2008). The Fifth Republic at fifty: the changing face of French politics and political economy. Modern & Contemporary France, 16(4), 383-398.
Cole, A., Fox, S., Pasquier, R., & Stafford, I. (2018). Political trust in France’s multi-level government. Journal of Trust Research, 8(1), 45-67.
Duverger, M. (1952). Public opinion and political parties in France. American political science review, 46(4), 1069-1078.
Evans, J. (2019). Political parties in modern and contemporary France. In The Routledge Handbook of French Politics and Culture (pp. 23-35). Routledge.
Graham, B. D. (1964). Theories of the French party system under the Third Republic. Political Studies, 12(1), 21-32.
Hall, P.A. (2006) ‘Introduction: the Politics of Social Change in France,’ in D. Culpepper, Palgrave Macmillan.
Hanley, D. L. (2002). Party, Society and Government: republican democracy in France (Vol. 5). Berghahn Books.
Jan, P. (2017) . Political parties in France’s Fifth Republic. Pouvoirs, No 163(4), 5-16. https://droit.cairn.info/journal-pouvoirs-2017-4-page-5?lang=en.
Rispin, W. (2021). The French center-right and the challenges of a party system in transition. Basingstoke: Palgrave Macmillan.
Sahuc, S. (2011). Left Parties in France. From Revolution to Coalition–Radical Left Parties in Europe, Berlin: Rosa-Luxemburg Foundation, 114-128.
Schain, M. A. (2013). Toward a centrist democracy? The fate of the French right. In Searching for the New France (pp. 57-84). Routledge.
Soltau, R. H. (1922). French Parties and Politics (No. 26). London: H. Milford, Oxford University Press.
Sperber, N. (2010). Three million Trotskyists? Explaining extreme left voting in France in the 2002 presidential election. European Journal of Political Research, 49(3), 359-392.
