بررسی منابع فسخ نکاح و عیوب جسمانی و اکراه
محورهای موضوعی : Civil Lawالهه صالحی قسمتی 1 , اکبر ایمان پور 2
1 - دانشجوکارشناس ارشد حقوق خصوصی، گروه حقوق، موسسه آموزش عالی احرار، رشت، ایران.
2 - - استادیار حقوق خصوصی،گروه حقوق خصوصی،دانشکده علوم انسانی،دانشگاه گیلان،رشت، ایران
کلید واژه: فسخ نکاح , عیوب جسمانی , اکراه , تدلیس , جنون , عنن , قرص , رضایت , قانون مدنی , فقه امامیه , درمان پذیری عیوب , عدالت جنسیتی ,
چکیده مقاله :
فسخ نکاح به عنوان یکی از نهادهای استثنایی اما بنیادین در حقوق خانواده ایران نقش مهمی در حفظ وتعادل میان استحکام نهاد خانواده وضرورت حمایت از طرفین در برابر وضعیت های غیر طبیعی وضروری دارد . هرچند نکاح در قانون مدنی به عنوان عقد لازم شناخته می شود . اما قانونگذار در مواد 1121 تا 1128 قانون مدنی با الهام از فقه امامیه، موجبات خاصی را برای فسخ پیش بینی کرده است تا در صورت بروز عیب ، اکراه ، تدلیس یا اختلاف اساسی در مفاد عقد، امکان رهایی طرف آسیب دیده فراهم شود. نهاد حقوقی بیش از آن که صرفاً یک ابزار قردادی باشد . بر پایه اصولی همچون حیات از اراده آزاد ، حمایت از سلامت جسمانی و روانی زوجین ، جلوگیری از ضرر و حفظ کارکردهای طبیعی نکاح استوار است .بررسی عیوب جسمانی و جنسی که در قانون مدنی برای هر یک از زوجین تعیین شده است نشان می دهد که قانونگذار اهمیت ویژه ای برای سلامت جسمی ، توانایی انجام رابطه زناشویی ، فقدان بیماری های مزمن و خطرناک و امکان مشارکت موثر در زندگی مشترک قائل است. عیوبی همچون جنون ، عنن ، اخصا ، جذام و برص و زمین گیری ، همگی عواملی هستند که به طور مستقیم مقاصد اصلی نکاح را مختل می کند و عرفاً و عقلاً ادامه زندگی مشترک را دشوار و یا غیر ممکن می سازد .از این منظر مقررات مربوط به فسخ نکاح با وصف حمایت از حقوق طبیعی و انتخاب آگاهانه و اصول اخلاق خانوادگی سازگار است .در مورد اکراه، اراده و تدلیس نیز نقش تعیین کننده دارند. قانونگذار با غیر نافذ دانستن نکاح اکراهی و اعلام حق فسخ در صورت تدلیس و تخلف از شرط صفت از اراده آزادانه، نه تنها به دلیل کارکرد قرداد نکاح اهمیت دارد بلکه از منظر کرامت انسانی و اخلاقی و اجتماعی نیز ضروری است. زیرا ازدواج بدون رضایت اصیل، فاقد مشروعیت انجام وآثار واقعی خانوادگی است. و می تواند به آسیب های جدّی فردی و اجتماعی منجر شود. با وجود انجام نسبی قانون در تعیین موجبات فسخ چالش های نیزدر قوانین مدنی وجود دارد تحت آن که مقررات موجود مبتنی برعیوب منصوب است و بسیاری از اختلافات نوین جسمانی جسمی و روانشناختی که امروزه نقش تعیین کننده در کیفیت زندگی مشترک دارند. در این موارد پیش بینی نشده است .برخی موارد مربوط به عیوب زن و مرد از نگاه حقوقی و اجتماعی نامتوازن بوده و متناسب مفهوم برابری جنسیتی امروز نیستند . با توجه به پیشرفت پزشکی و امکان درمان بسیاری از عیوب گذشته بحث ضررورت بازنگری در قانون باید مورد بررسی قرار بگیرد ولازم است معیارهای کلی مانند هرعیب موثر بر مقاصد ازدواج جایگزین فهرست محدود کنونی شود و به قاضی اجازه داده شود براساس نظر کارشناسان ، درباره تاثیر واقعی عیب به زندگی مشترک تصمیم بگیرند 0
Annulment of marriage, as one of the exceptional yet fundamental institutions in Iranian family law, plays an important role in maintaining a balance between the stability of the family institution and the necessity of protecting the parties against abnormal and difficult situations. Although marriage is recognized in the Civil Code as a binding contract, the legislator, in Articles 1121 to 1128 of the Civil Code, inspired by Imamiyya jurisprudence, has provided specific grounds for annulment so that in cases of defect, duress, misrepresentation, or fundamental discrepancy in the terms of the contract, the injured party may have the possibility of release.This legal institution is based not merely on contractual considerations but on principles such as respect for free will, protection of the physical and mental health of the spouses, prevention of harm, and preservation of the natural functions of marriage. Examination of the physical and sexual defects specified in the Civil Code for each spouse shows that the legislator attaches particular importance to physical health, the ability to engage in marital relations, the absence of chronic and dangerous diseases, and the possibility of effective participation in shared life. Defects such as insanity, impotence, castration, leprosy, vitiligo, and paralysis are all factors that directly disrupt the primary purposes of marriage and, both socially and rationally, make the continuation of marital life difficult or impossible. From this perspective, the rules concerning annulment of marriage are consistent with the protection of natural rights, informed choice, and the ethical principles of family life.In relation to duress, intention and misrepresentation also play a decisive role. By considering a marriage concluded under duress as non‑effective and by granting the right of annulment in cases of misrepresentation or breach of a stipulated attribute, the legislator emphasizes the importance of free consent. This is significant not only because of the contractual nature of marriage but also from the perspectives of human dignity and social and moral values. Marriage without genuine consent lacks legitimacy and real family effects and can lead to serious personal and social harm.Despite the relative clarity of the law in determining the grounds for annulment, certain challenges remain in the Civil Code. The existing provisions are based on a limited list of defects, and many modern physical and psychological conditions that today play a decisive role in the quality of marital life have not been considered. Some rules relating to the defects of men and women also appear legally and socially unbalanced and are not consistent with contemporary concepts of gender equality. Considering medical progress and the possibility of treating many of the defects recognized in the past, the necessity of revising the law should be examined. It is appropriate that broader criteria, such as any defect that substantially affects the purposes of marriage, replace the current limited list, and that judges be allowed, based on expert opinions, to decide on the real impact of a defect on marital life.
1. Asadi, M., & Rezapour Shakouhi, R. (2023). Sexual disorders of spouses and their jurisprudential and legal effects on annulment of marriage. International Interdisciplinary Conference, 3514–3533. [In Persian]
2. Ebrahimi, S., & Sadri, A. (2024). The nature of the option of misrepresentation in marriage. Scientific Quarterly, 9(29), 1–20. [In Persian]
3. Habibi Tar, J. (2024). Analysis of the nature of dissolution due to hardship of the husband with reference to Egyptian personal status law. Scientific Research Journal, 1, 1–15. [In Persian]
4. Hosseini, S. A. (2022). Causes of annulment of marriage and duress from the perspective of the jurisprudential system. Scientific Research Journal, 20, 307–328. [In Persian]
5. Iran Civil Code. (1928). Civil Code of the Islamic Republic of Iran, with later amendments. [In Persian]
6. Iran Constitution. (1989). Constitution of the Islamic Republic of Iran. [In Persian]
7. Javanmard Farrokhani, A., & Ebrahimi, S. (2024). Obligation of spouses to treat diseases causing annulment of marriage. 2, 227–247. [In Persian]
8. Mazandarani, M., & Salehi, A. (2024). Relative possibility of the effect of news on annulment of marriage and return. Political Law Scientific Journal, 210, 5–32. [In Persian]
9. Mehrikhani, A., & Ebrahimi, S. (2024). The effect of human papillomavirus disease on annulment of marriage by the husband. Legal and Research Journal, 18(59), 613–625. [In Persian]
10. Moghadam, N. (2022). Legal defects permitting annulment of marriage. Scientific Research Publishing, LSC, 55, 91. [In Persian]
11. Mousavian, A., A'zam Sadat, & Saberian, M. (2024). Feasibility of annulment of marriage based on non-explicit defects. 19, 93–118. [In Persian]
12. Rezaei, L., & Rezvani, A. H. (2024). Possibility of expanding or restricting defects leading to annulment of marriage in jurisprudence. Contemporary Iranian Political‑Social Developments Journal, 3, 328–350. [In Persian]
13. Roh, M. R. (2024). Non‑financial rights of spouses and their misuse by denying their instances. Political Science Journal, 3, 227–247.
14. Sabahani, A. (2021). Effects of annulment of marriage in Iranian, French, and English law. 9, 125–137. [In Persian]
15. Sadeghi, T. (2017). International Conference on Innovation in Humanities and Cultural Studies. [In Persian]
16. Salarinejad, M. (2024). Existing diseases as grounds for annulment of marriage. Journal of Jurisprudence and Law, 32, 44–59. [In Persian]
17. Seyyed Hassan Mousavi‑far, Yazdani, Gh. R., & Haqpanah, R. (2024). Annulment of marriage after puberty and duress. Jurisprudential Research, 2, 341–344. [In Persian]
18. Shabani, K., & Mohsen, M. (2019). [Article]. Journal of Jurisprudence and Legal Studies, 3, 80–107. [In Persian]
19. Sobhani, A. K. (2025). Dowry of the husband after dissolution of marriage under Afghan law. 7, 134–149. [In Persian]
20. Taheri Salari, F., & Vatanparast, F. (2018). Effect of the no‑harm rule in extending defects permitting annulment of marriage. Scientific Research Journal, 4, 114–139. [In Persian]
