واکاوی ایرادات غزالی به ادله تجرد نفس در نظام حکمت صدرایی
محورهای موضوعی : کلام اسلامی
حسین رهنمائی
1
,
الهه مقدم منش
2
1 - استادیار دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 - دانشجوی دکتری مدرسی معارف اسلامی، دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
کلید واژه: غزالی, تهافت الفلاسفه, ملاصدرا, حکمت متعالیه, تجرد نفس.,
چکیده مقاله :
يكي از مباحث مورد توجه در تقابل دین و فلسفه، مسئله¬ی نفس است. لذا هنگامی که غزالی تهافت¬الفلاسفه را به انگیزه¬ی رد فیلسوفان نوشت، سه مسئله از مسائل مورد بحث خود را به نفس اختصاص داد. او در مسئله¬ی هجدهم درباره¬ی این¬که نفس جوهر قائم به خویش است سخن گفته و بر ناتواني فلاسفه در اثبات تجرد نفس استدلال کرده است. از طرف دیگر با¬وجود نقش مهمی که ملاصدرا در ادامه¬ی حیات فلسفه¬ی اسلامی پس از غزالی داشته، برای اثبات تجرد نفس از همان براهین فیلسوفان پیش¬از خود بهره¬برده است. بنابراین این پژوهش با روشی تحلیلی درصدد بررسی ادعای غزالی مبنی بر تناقض آراء فلاسفه در اثبات تجرد نفس، در نظام حکمت صدرایی است. عمده¬ی اعتراضات غزالی دراین بحث مبتنی براین نکته است که ادله¬ی مورد استناد فلاسفه نسبت به نفوس حیوانی و ادراکات حواس ظاهری شمولیت دارند، لذا باگفتار آن¬ها درباره¬ی جسمانی بودن این دو مصداق در تناقض است. درحالی¬که ملاصدرا براساس دلایل محکمی قائل به تجرد همه¬ی مراتب ادراک بوده و¬ برهمین مبنا، تجرد نفوس حیوانی را نیز اثبات کرده است. بنابراین ادله¬ی تجرد نفس در نظام حکمت متعالیه منسجم و خالی از تناقض بوده و علاوه¬ بر تجرد نفوس انسانی، تجرد نفوس حیوانی را نیز اثبات می¬کنند.
One of the key topics in the confrontation between religion and philosophy is the issue of the soul. When Ghazali wrote Tahafut al-Falasifa (The Incoherence of the Philosophers) to refute the philosophers, he devoted three of his discussions to the soul. In the eighteenth discussion, he addresses the issue of the soul as an essence that is self-sustained and argues against the philosophers' inability to prove the soul's immateriality. On the other hand, despite the significant role of Mulla Sadra in the continuation of Islamic philosophy after Ghazali, he utilizes the same arguments as the philosophers before him to prove the immateriality of the soul. This research, using an analytical approach, aims to examine Ghazali's claim regarding the contradictions in the philosophers' views on the immateriality of the soul within the framework of Mulla Sadra's philosophy. Ghazali's primary objections are based on the idea that the arguments used by philosophers apply to animal souls and external sensory perceptions, which he believes are contradictory when they assert the material nature of these two examples. In contrast, Mulla Sadra, based on solid reasoning, maintains the immateriality of all levels of perception, and on this basis, he also proves the immateriality of animal souls. Therefore, the arguments for the immateriality of the soul in the system of Transcendent Theosophy are coherent and free from contradictions, and they not only prove the immateriality of human souls but also that of animal souls.
ابراهیمی دینانی، غلامحسین. (1383). منطق و معرفت در نظر غزالی. امیرکبیر، چاپ سوم.
ابن سینا، حسین بن عبدلله. (1375). الإشارات و التنبيهات. نشر البلاغه، چاپ اول.
ابن سینا، حسین بن عبدلله. (1385). النفس من كتاب الشفاء (محقق: حسن حسن زاده آملی). بوستان کتاب، چاپ دوم.
آدامسون، پیتر. (1398). فلسفه در جهان اسلام در آمدی بسیار کوتاه (مترجم: زرین مناجاتی؛ حنیف امین بیدختی). شوند، چاپ اول.
بدوی، عبدالرحمن. (1380ق). مؤلفات الغزالي. المجلس الاعلی لرعاية الفنون و الآداب و العلوم الاجتماعية، چاپ اول.
خمینی، روح الله. (1381). تقريرات فلسفه امام خمينى قدس سره (مقرر: عبدالغنی موسوى اردبيلى) موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى( س)، چاپ اول.
رنان، ارنست. (1957م). ابن رشد و الرشدية (مترجم: عادل زعیتر). مكتبة الثقافة الدينية، چاپ اول.
سهروردی، شهاب الدین یحیی. (1383). رساله فی اعتقاد الحکما (مترجم: محمدکریمی زنجانی اصل). تهران: اساطیر، چاپ اول.
شهرزوری، محمد بن محمود. (1384). نزهه الارواح و روضه الافراح (مترجم: مقصودعلی تبریزی). شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ دوم.
صدرالدین الشيرازی، محمدبن ابراهیم. (1354). المبدأ و المعاد. انجمن حكمت و فلسفه ايران، چاپ اول.
--------------------------. (1363 الف). رساله الحشر (مترجم محمد خواجوی). مولی، چاپ اول.
--------------------------. (1363 ب). مفاتيح الغيب. موسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى، چاپ اول.
--------------------------. (1366). تفسير القرآن الكريم. بیدار، چاپ دوم.
--------------------------. (1422ق). شرح الهداية الأثيرية. مؤسسة التاريخ العربي، چاپ اول.
--------------------------. (1981م). الحكمة المتعالية في الأسفار العقلية الأربعة. دار إحياء التراث العربي، چاپ سوم.
غزالی، محمد بن محمد. (1403ق). احیاء علوم الدین. دارالمعرفة، چاپ اول.
----------------. (2000م). تهافت الفلاسفه. دار المعارف، چاپ چهارم.
غفاری، ابوالحسن. (1396). تحلیل مسأله تجردنفس نباتی از منظر ملاصدرا، ملا رجبعلی تبریزی و علامه طباطبایی. جاویدان خرد. 15(31). 141-127
مجلسی، محمدتقی. (1403ق). بحار الانوار. مؤسسة الوفاء، چاپ دوم.
مصباح یزدی، محمدتقی. (1380). شرح جلد هشتم الاسفار الاربعه. مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، چاپ اول.
منصوری، آرمین؛ دانش شهرکی، حبیب الله. (1401). عوامل موثر بر استکمال مراتب شناختی نفس بر اساس فلسفه صدرایی با تکیه بر یافته های تجربی. پژوهش های مابعدالطبیعی. 3(5). 82-63.
نجفی، محمدعلی؛ عابدینی، عظیم. (1398). غزالی در ترازوی نقد. میراث ماندگار، چاپ اول.
نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد. (1405ق). تلخيص المحصل. دار الاضواء، چاپ اول.
