الگوی سهگانه اخلاقمحور در تعامل با غیرمسلمانان؛ از نظریه قرآنی تا قانون اساسی
محورهای موضوعی : اخلاق و تربیت اسلامیمحمد علی اخویان 1 , سعیده نکونام 2
1 - دانشیارف گروه معارف اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران
2 - دکتری، رشته مدرسی مبانی نظری، دانشگاه قم، قم، ایران
کلید واژه: قرآن کریم, اصل چهاردهم قانون اساسی, اخلاق اسلامی, مدارا, عدالت, دفاع مشروع, غیرمسلمانان.,
چکیده مقاله :
تعیین چارچوبی معتبر برای تعامل جوامع اسلامی با غیرمسلمانان، هم از منظر دینی و هم از منظر حقوقی، در کانون توجه پژوهشهای معاصر قرار دارد.این پژوهش با هدف تبیین مبانی اخلاقی- حقوقی این تعامل با غیرمسلمانان در منظومه فکری اسلام، به تحلیل تطبیقی آموزههای قرآن کریم و اصل چهاردهم قانون اساسی میپردازد. دستاورد نوآورانه تحقیق، ارائه الگوی سهگانه اخلاقمدار تعامل است که سیر تدریجی این رابطه را از مدارا به عنوان بنیان اخلاقی و تکلیف اولیه، به عدالت و وفای به عهد به عنوان تجسم حقوقیِ اخلاق و در نهایت، تنها در صورت نقض این اصول، به دفاع مشروع به مثابه واکنشی مشروط و عادلانه ترسیم میکند. یافتهها نشان میدهد محور مشترک قرآن و قانون اساسی، اولویت دادن به کنش اخلاقی مدارا و عدل در مواجهه با دیگری و مشروط کردن هرگونه مقابله به نقض عینی پیمان است. این الگو قابلیت تبدیل به چارچوبی برای سیاستگذاری داخلی و جهتدهی به دیپلماسی عمومی جمهوری اسلامی ایران را دارد.
Establishing a valid framework for the interaction of Islamic societies with non-Muslims, from both religious and legal perspectives, is a central focus of contemporary research. This study aims to elucidate the ethical-juridical foundations of this interaction within the Islamic intellectual framework by conducting a comparative analysis of the teachings of the Holy Quran and Article Fourteen of the Constitution. The innovative contribution of the research is the presentation of a tripartite ethical model of interaction, which outlines the gradual progression of this relationship from tolerance as the ethical foundation and primary duty, to justice and covenant fulfillment as the legal embodiment of ethics, and ultimately, only in the case of violating these principles, to legitimate defense as a conditional and just reaction. The findings indicate that the common axis of the Quran and the Constitution is prioritizing the ethical action of tolerance and justice in facing the 'other' and conditioning any confrontation upon an objective violation of a covenant. This model has the potential to become a framework for domestic policymaking and guiding the public diplomacy of the Islamic Republic of Iran.
قرآن کریم
ابنعباس، عبدالله بن عباس(1425). تنوير المقباس من تفسير إبن عباس. بیروت: دار الکتب العلمية.
ابن هشام، عبدالملک.(1355). السیره النبویه ، 4 جلد، تحقیق مصطفی السقا، بیروت: مطبعه مصطفی الباس الحلبی.
ابوالفتح رازی، حسین بن علی . (1408 ). روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، 20 جلد، مصحح یاحقی، ایران:آستان قدس رضوی.
بغوی، حسین بن مسعود.( 1420). تفسیر البغوی المسمی معالم التنزیل، 5 جلد، محقق عبدالرزاق، لبنان: داراحیاء التراث العربی.
جوادی آملی، عبدالله.(1389) تسنیم. ج 5، قم: انتشارات اسرا.
جوادی آملی، عبدالله.(1388) تسنیم. ج 9، قم: انتشارات اسرا.
جوادی آملی، عبدالله.(1388) تسنیم. ج 16، قم: انتشارات اسرا .
جوادی آملی، عبدالله.(1389) تسنیم. ج 21، قم: انتشارات اسرا.
جوادی آملی، عبدالله.(1390) تسنیم. ج 23، قم: انتشارات اسرا.
جوادی آملی، عبدالله.(1393) تسنیم. ج 33، قم: انتشارات اسرا.
دلشاد تهرانی، مصطفی(1385). سیره نبوی، 4 دفتر، چاپ سوم، تهران: انتشارات دریا.
طباطبایی، محمدحسین،(1390 ق).الميزان في تفسير القرآن، 20 جلد، چاپ 2، بيروت: مؤسسه الاعلمي للمطبوعات.
طبرسی، فضل بن حسن،(1372) .مجمع البيان في تفسير القرآن، 10 جلد، چاپ 3، تهران: ناصرخسرو.
طیب، عبدالحسین.(1369). اطیب البیان فی تفسیر القرآن، 14 جلد، تهران: اسلام.
قطب راوندی، سعید بن هبهالله.(1405). فقه القرآن (قطب راوندی). حسینی اشکوری، احمد، 2 جلد، قم: کتابخانه عمومی حضرت آيت الله العظمی مرعشی نجفی (ره).
مكارم شيرازي، ناصر و گروه نويسندگان،(1371).تفسير نمونه، تهران: دار الكتب الاسلامي.
مغنیه، محمدجواد.(1424). التفسیر الکاشف، 7 جلد، قم: دارالکتاب الاسلامی.
خاکپور، حسین.(1392) مقاله بررسی حقوق اقلیتهای دینی و جزیه در قرآن. پژوهشنامه معارف قرآنی(آفاق دین): سال چهارم ، شماره 15، ص 135 ـ 117
سالارزایی، امیر حمزه.(1390). مطالعه ی تطبیقی حقوق غیر مسلمانان اهل ذمه در قانون اساسی. مطالعه شبه قاره: شماره 8
شعبانی، رضا. کاووسی، سیده زهرا.(1400). حقوق جامعه اقلیت دینی ومذهبی در تاریخ معاصر ایران. فصلنامه علمی فقه و قانون نوین.
علیائی،جواد. عارف نیا، طیبه.(1400). اصول حاکم بر حقوق غیر مسلمانان در جامعه اسلامی با تاکید قانون اساسی. فصلنامه پژوهشهای سیاسی و بین المللی: شماره 49، دوره 12
میرمحمدی میبدی، سید مصطفی.اصلانی، فیروز. (1397) وضعیت حقوقی غیراهل کتاب از منظر اصل چهاردهم قانون اساسی. فصلنامه دانش حقوق عمومی . سال هفتم ، شماره 22، صفحات 75-100.
