اثر اشتغال زن بر میزان و ماهیت نفقه در پرتو قانون مدنی و رویه قضایی ایران
محورهای موضوعی : Family Lawمهدیه رضایی 1 , صابر حبیبی 2 , بهنام قنبرپور 3
1 - دانشجوی کارشناسی ارشدحقوق خصوصی، گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی،واحد قائم شهر،دانشگاه آزاد اسلامی، قائم شهر،ایران.
2 - استادیارحقوق خصوصی، گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی،واحد تهران شرق، دانشگاه آزاد اسلامی ، تهران،ایران.
3 - دانشیار فقه و حقوق،گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی،واحد قائم شهر، دانشگاه آزاد اسلامی، قائم شهر، ایران
کلید واژه: نفقه, اشتغال زوجه, اذن زوج, نشوز, تمکین, قانون مدنی ایران, حقوق خانواده.,
چکیده مقاله :
نهاد نفقه در نظام حقوقی ایران، بهعنوان یکی از مهمترین تکالیف مالی زوج، بر پایه مبانی فقه امامیه و مواد ۱۱۰۶ تا ۱۱۱۱ قانون مدنی شکل گرفته است. از سوی دیگر، گسترش اشتغال زنان و مشارکت اقتصادی آنان در عرصههای رسمی و غیررسمی طی دهههای اخیر، پرسشهای نوینی را در خصوص نسبت میان «اذن زوج در اشتغال زوجه» و «استحقاق یا سقوط نفقه» برانگیخته است؛ بهویژه در مواردی که اشتغال زن بدون اذن زوج، یا با تعارض عملی با حق تمکین و مصالح خانوادگی همراه میشود. پرسش محوری این است که در چارچوب فقه امامیه و قانون مدنی ایران، اشتغال زوجه ـ با یا بدون اذن زوج ـ تا چه حد میتواند بر استحقاق نفقه تأثیر بگذارد، و رویه قضایی موجود در این زمینه چه راهحلهایی ارائه کرده است.پژوهش حاضر با روش توصیفی–تحلیلی و با بهرهگیری از دادههای کتابخانهای (منابع فقهی، قوانین، رویه قضایی، مقالات و پایاننامهها) میکوشد، نخست مبانی فقهی حاکم بر نفقه، تمکین، قوامیت و اذن زوج را تبیین کند و سپس با تحلیل مواد اصلی قانون مدنی (بهویژه مواد ۱۱۰۲، ۱۱۰۵، ۱۱۰۶، ۱۱۰۸ و ۱۱۱۷) و قوانین مرتبط با حمایت خانواده، تأثیر اشتغال زن را بر ماهیت و میزان نفقه واکاوی نماید. یافتههای اولیه نشان میدهد که در مبانی فقهی و نیز در قانون مدنی ایران، اصل بر عدم تأثیر اشتغال زن ـ بهعنوان یک وضعیت اقتصادی ـ بر استحقاق نفقه است و آنچه میتواند موجب سقوط نفقه شود، «نشوز» به معنای عدم تمکین عام و خاص است.
The institution of maintenance (nafaqah) in Iran’s legal system, as one of the most important financial obligations of the husband, is grounded in the principles of Imamiyyah jurisprudence and Articles 1106 to 1111 of the Civil Code. On the other hand, the expansion of women’s employment and their economic participation in both formal and informal spheres over recent decades has raised new questions regarding the relationship between the husband’s permission for the wife’s employment and the wife’s entitlement to, or forfeiture of, maintenance, particularly in cases where the wife’s employment is undertaken without the husband’s permission or is practically in conflict with the duty of obedience and the interests of the family. The central question is to what extent, within the framework of Imamiyyah jurisprudence and Iran’s Civil Code, a wife’s employment, with or without the husband’s permission, can affect her entitlement to maintenance, and what solutions existing judicial practice has offered in this regard.The present study, using a descriptive–analytical method and relying on library-based data (jurisprudential sources, statutes, judicial practice, articles, and theses), seeks first to clarify the jurisprudential foundations governing maintenance, obedience, qiwamah, and the husband’s permission, and then, through an analysis of the main provisions of the Civil Code, particularly Articles 1102, 1105, 1106, 1108, and 1117, as well as family protection laws, to examine the impact of women’s employment on the nature and amount of maintenance. The preliminary findings indicate that, in both jurisprudential foundations and Iran’s Civil Code, the general principle is that a woman’s employment, as an economic status, does not affect her entitlement to maintenance; rather, what may lead to the forfeiture of maintenance is nushuz, understood as the failure to fulfill general and specific marital obedience.
1. Advisory Opinion No. 7645/900. (2017). Legal Department of the Judiciary of the Islamic Republic of Iran. [In Persian]
2. Arrowsmith, S. (2014). The law of public and utilities procurement: Regulation and reform. London: Sweet & Maxwell.
3. Code Civil Français. (2023). Article 223. Retrieved from https://www.legifrance.gouv.fr
4. Egyptian Personal Status Law. (2000). Official Gazette of Egypt (Al-Waqa’i‘ al-Misriyya).
5. Fawzi, M. A. (2021). Family law reform and women’s employment in Middle Eastern contexts. Arab Law Quarterly, 35(4), 723–746. https://doi.org/10.1163/15730255-BJA10054[In Persian]
6. Horrie, C., & Choudhury, R. (2020). Gender equality and family law in Islamic societies. Cambridge: Cambridge University Press.
7. Islamic Research Academy. (2018). The family in comparative jurisprudence. Cairo: Al-Azhar Al-Sharif. [In Persian]
8. Izadifard, M., Rahmani, A., & Akbari, Z. (2014). An examination of the impact of women’s employment on entitlement to maintenance in jurisprudence and Iranian law. Legal Research Journal, 6(2), 45–68. [In Persian]
9. Jafari, F. (2021). A field study on employment and maintenance of housewives in Mazandaran Province. Tehran: Institute for Social Research, University of Tehran. [In Persian]
10. Jafari Langroudi, M. J. (2019). Legal terminology. Tehran: Ganj-e Danesh. [In Persian]
11. Katouzian, N. (2013). Family law (Vol. 1). Tehran: Enteshar Joint Stock Company. [In Persian]
12. Mohammadi Ghaeni, S. (2022). An analysis of the impact of women’s employment on the maintenance pattern in Iran’s family system. Journal of Women and Family Legal Studies, 12(3), 95–118. [In Persian]
13. Mousavi Bojnourdi, S. M. (2023). Maqasid jurisprudence in the family law system. Qom: Dar Rah-e Haq Institute. [In Persian]
14. Norouzi, S. (2024). A sociological analysis of Article 1117 of the Civil Code and its relationship with women’s employment in contemporary Iran. Tehran University Journal of Comparative Law, 19(2), 180–205. [In Persian]
15. Pourghasemi, S. (2022). A comparative analysis of women’s occupational independence and qiwamah in Iranian and French law. Women and Family Legal Research, 13(2), 65–87. [In Persian]
16. Qaeni-Nejad, M. (2021). The jurisprudence of family policy in Imam Khomeini’s thought. Qom: Boostan-e Ketab. [In Persian]
17. Roshan, S., Mohammadi, F., & Nikzad, A. (2015). An analysis of Iranian judicial practice regarding maintenance of working women. Family Law Quarterly, 2(1), 23–48. [In Persian]
18. Seyfzadeh, A. (2023). Jurisprudential foundations of social policy in Islam. Qom: Research Institute of Hawza and University. [In Persian]
19. Statistical Center of Iran. (2023). Report on women’s economic participation in 2022. Retrieved from https://www.amar.org.ir
20. Tehran General Judiciary. (2023). Compilation of unifying precedents and advisory opinions on family matters (1991–2023). Tehran: Mizan Publications. [In Persian]
21. UN Women. (2022). Gender equality in family law systems: Regional trends in the MENA. New York: UN Publications.
22. United Nations. (1966). International Covenant on Civil and Political Rights, Article 23. Retrieved from https://www.ohchr.org
23. empowerment. Washington, D.C.: World Bank Publications. https://doi 2021: Measuring economic empowerment. Washington, D.C.: World Bank Publications. https://doi.org/10.1596/978-1-4648-1672-4
