بازخوانی آرمانشهر ایرانی - اسلامی در اندیشه عین‌القضات همدانی
محورهای موضوعی : شاخص‌های شهر ایرانی اسلامی
1 - دانشیار گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
2 - دانشجوی دکتری شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
کلید واژه: آرمانشهر اسلامی, تمهیدات, نور محمدی, انسان کامل, شهر عشق,
چکیده مقاله :
بحران معنا و گسست هویتی در شهرهای معاصر، ضرورت بازخوانی میراث فکری تمدن اسلامی - ایرانی را دوچندان کرده است. عین‌القضات همدانی، عارف برجسته سده‌های پنجم و ششم هجری، با وجود جایگاه رفیع در تاریخ عرفان، در مطالعات شهری مغفول مانده است. این پژوهش با رویکردی میان‌رشته‌ای در پی آن است که مؤلفه‌های آرمانشهر را در کتاب «تمهیدات» او بازخوانی کند. پژوهش حاضر از نوع بنیادی و با روش تحلیل مضمون است. داده‌ها از طریق بررسی متن کامل «تمهیدات» به‌عنوان منبع دست‌اول و ۲۸ پژوهش مرتبط گردآوری و در سه گام تحلیلی (استخراج مفاهیم، خوشه‌بندی مضامین، و تدوین ساختار کلان) تحلیل شدند.
یافته‌ها نشان می‌دهد که آرمانشهر عین‌القضات، موسوم به «مقعد صدق»، شهری فرامادی است که در چهار ساحت کالبدی-نمادین (تجلی جمال، زبان رمزآلود، حاکمیت نور، وحدت در کثرت، عالم مثال، عادت‌ستیزی، و صورت‌نمایندگی)، اجتماعی-فرهنگی (عشق، فنای نفس، خودشناسی، سلسله‌مراتب ادراکی، و معرفت شهودی)، سیاسی-مدیریتی (عدالت الهی و ولایت پیر) و اقتصادی (زهد و رهایی از تعلقات) صورت‌بندی می‌شود. این ساحت‌ها در یک مدل مفهومی سه‌لایه‌ای (مبانی هستی‌شناختی، مکانیزم‌های تبدیل، مصادیق عینی) سازماندهی شده‌اند و غایت آن‌ها تربیت «انسان کامل» است. این بازخوانی نشان می‌دهد که عرفان نظری، به‌ویژه آثار عین‌القضات، می‌تواند منبعی الهام‌بخش برای بازاندیشی در ابعاد معنایی و هویتی شهرهای ایرانی-اسلامی معاصر باشد.
The crisis of meaning and the disruption of identity in contemporary cities have heightened the necessity of re-reading the intellectual heritage of Islamic-Iranian civilization. ʿAyn al-Quḍāt Hamadānī, a prominent mystic of the 5th and 6th centuries AH, has been neglected in urban studies despite his eminent position in the history of mysticism. This interdisciplinary research seeks to re-read the components of utopia in his book Tamhīdāt. This is a fundamental study employing thematic analysis. Data were collected by examining the complete text of Tamhīdāt as the primary source and 28 related studies as secondary sources, and were analyzed in three analytical steps (extraction of concepts, clustering of themes, and formulation of the macro-structure).
The findings reveal that ʿAyn al-Quḍāt's utopia, known as "Maqʿad Ṣidq" (Seat of Truth), is a supra-material city structured in four realms: physical-symbolic (manifestation of beauty, symbolic language, the sovereignty of light, unity in multiplicity, the imaginal world, anti-habitualism, and form-representation), socio-cultural (love, annihilation of the self, self-knowledge, perceptual hierarchies, and intuitive knowledge), political-managerial (divine justice and the wilāya of the spiritual guide), and economic (asceticism and liberation from worldly attachments). These realms are organized within a three-layered conceptual model (ontological foundations, transformation mechanisms, concrete manifestations), with the ultimate goal of cultivating the "Perfect Man" (al-Insān al-Kāmil). This re-reading demonstrates that theoretical mysticism, particularly the works of ʿAyn al-Quḍāt, can serve as an inspiring source for rethinking the dimensions of meaning and identity of contemporary Islamic-Iranian cities.
احمدی، حامد؛ رسولی، سیدمهدی. (1401). بررسی تطبیقی مفهوم آرمانشهر در اندیشه های اسلامی و غربی. فصلنامه مطالعات و تحقیقات در علوم رفتاری، 4(11)، 44-36.
احمدیان کیسمی، علی؛ گندمی‌کال، ناهیده؛ آیتی، حمید؛ ملایی، کامبیز؛ بزرگی، محمدرضا (1396). بررسی مقایسه ای مساجد عربی-اسلامی با مساجد ایرانی-اسلامی مطالعه موردی: مسجد کبیر خارطوم و مسجد عتیق شیراز. فصلنامه مطالعات شهر ایرانی-اسلامی، 8(29)، 65-51.
ادیب‌خواه، محمدهادی. (1394). آرمان آرمان‌شهری در شهرهای آرمانی شیعه. فصلنامه مدیریت شهری، 14(39)، 56-35.
اصغری، کاظم؛ خادمی، سمیه. (1401). تأثیرپذیری سیّدمحمّد مکّی حسینی از اندیشه‌های عین‌القضات همدانی، با تکیه بر آراء معرفت‌شناسی در بحرالمعانی و تمهیدات. نشریه ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی، 18(67)، 42-13. 10.30495/mmlq.2022.690419
افراخته، اله‌یار. (1402). بررسی سطوح تبیینی و ویژگی‌های زبان عرفان در تمهیدات عین‌القضات همدانی. عرفان‌پژوهی در ادبیات، 2(4)، 80-35. 10.22054/msil.2024.73509.1089
امرایی، کورش؛ فتح‌الهی، علی؛ صحرایی، قاسم. (1400). عین‌القضات همدانی و پساساختارگرایی (با تاکید بر مفاهیم قرآنی و عرفانی در آثار هنری). نشریه مطالعات هنر اسلامی، 18(44)، 61-44. 10.22034/ias.2021.308766.1752
امیری، سمیه؛ احمدی سعدی، عباس؛ اخگر، محمد علی. (1401). هستی‌شناسی عین‌القضات همدانی در نسبت میان حکمت، شریعت و عرفان. مطالعات فقهی و فلسفی، 4(12). 87-68.
اویسی، بهزاد؛ گرجی، مصطفی؛ سلطانی کوهبنانی، حسن؛ میرزایی، علی‌پدرام. (1401). بررسی و تحلیل بینامتنیت قرآنی در تمهیدات عین‌القضات همدانی (براساس نظریه ژرار ژنت). پژوهش‌های ادبی- قرآنی، 10(2)، 36-18. 20.1001.1.23452234.1401.10.2.2.3
باقری، اشرف السادات (1393). تحلیل و بررسی درونگرایی در شهرهای سرزمین های اسلامی. تحقیقات جغرافیایی، 29(2)، 158-145.
برزگر، فاطمه؛ شادمحمدی، مریم؛ کریم‌پسندی، کوروس؛ بیگلر، محمدتقی. (1401الف). بررسی پلورالیسم دینی در آثار عین القضات همدانی. مطالعات تاریخ فرهنگی، 14(53)، 70-53.
برزگر، فاطمه؛ شادمحمدی، مریم؛ کریم پسندی، کوروس؛ بیگلر، محمدتقی. (1401ب). گنوسیسم و اندیشه‌های میانجی در دیدگاه عین‌القضات همدانی. سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، 15(10)، 97-81. 10.22034/bahareadab.2022.15
بمانیان، محمدرضا. (1393). شهر ایرانی اسلامی: معنا و مفهوم شناسی شهر ایرانی-اسلامی، مبانی نظری و مصداق ها. ششمین کنفرانس ملی برنامه‌ریزی و مدیریت شهری با تاکید بر مولفه‌های شهر اسلامی. مشهد، ایران.
بورکها‌رت، تیتوس. (1377). هنر اسلامی؛ زبان و بیا‌ن. (ترجمه مسعود رجب‌نیا). تهران: انتشارات سروش.
پاکزاد، جهان‌شاه. (1385). مبانی نظری و فرآیند طراحی شهری. تهران: انتشارات شهیدی.
تربیت، ساره؛ عنایتی قادیکلایی، محمد. (1394). بررسی و مقایسه مفهوم «عادت‌ستیزی» در اندیشه عین‌القضات همدانی و سهراب سپهری. تفسیر و تحلیل متون زبان و ادبیات فارسی (دهخدا)، شماره 23، 128-107.
تقی‌زاده، علیرضا؛ تقوایی، ویدا. (1398). محوربندی فضایی، سیر تجلی وحدت در کثرت در معماری خانه های سنتی شوشتر (مطالعه موردی: خانه امین زاده و خانه گازر). هویت شهر، 13(40)، 108-91.
جماعتی، حسین. (1402). جایگاه عشق الهی در ارزشمندی زندگی با تأکید بر نگرش عین‌القضات همدانی. پژوهشنامه عرفان، 15(1)، 103-73.https://doi.org/10.22034/15.29.73
حسنی، نرگس. (1386). عادت‌ستیزی در اثار عین‌القضات همدانی. علوم انسانی دانشگاه الزهرا(س)، 16 و 17(61 و 62)، 100-71.
حسنی، نرگس. (1389). سیمای محمد (ص) در آثار عین‌القضات همدانی. ادبیات عرفانی، 2(2)، 48-25. https://doi.org/10.22051/jml.2014.112
خدایی، زهرا؛ تقوایی، علی اکبر. (1390). شخصیت شناسی شهر اسلامی؛ با تاکید بر ابعاد کالبدی شهر اسلامی. فصلنامه مطالعات شهر ایرانی-اسلامی، 2(5)، 113-103.
خلیلی، علی‌اصغر؛ حسن‌پور آلاشتی، حسین. (1398). بررسی و تحلیل تصویر در تمهیدات عین‌القضات همدانی. نشریه مطالعات زبان فارسی، 2(4)، 105-77. 4/jshd.2019.99692
داوودی، البرز. (1387). بررسی شاخصه های زمانی و مکانی معماری ایرانی _ اسلامی در آراء عین القضات همدانی جهت کاربرد در معماری مساجد. در مجموعه رهنمود های مراجع تقلید، سخنرانی ها و مقالات برگزیده ششمین همایش بین المللی هفته جهانی گرامی داشت مساجد (ص. 649-665). همایش هفته جهانی مساجد فروغ مسجد.
ربیع‌زاده، رویا؛ حیدری، فاطمه. (1397). تفسیر عالم مثال وتمثّل در تمهیدات عین القضات همدانی. تفسیر و تحلیل متون زبان و ادبیات فارسی (دهخدا)، 10(36)، 76-51.
رحیمی، لیلا؛ نقی زاده، محمد. (1395). تجلی عدالت اجتماعی در ساختار شهر اسلامی (محله). هویت شهر، 10(26)، 20-13.
رضایی، لیلا؛ محمودی، ابوالفضل. (1392). فنای از خود و مرگ خودخواسته در اندیشه عین‌القضات و یوحنا صلیبی. ادیان و عرفان، 46(1)، 62-51. 10.22059/jrm.2013.50176
رضائیان، محمدرضا. (1391). رمزینه‌های اندامی انسان در رباعیات عین‌القضات همدانی با تکیه بر ادبیات تعلیمی، غنایی، عرفانی. تحقیقات تمثیلی در زبان و ادب فارسی، 4(14)، 138-119.
ریاضی، سیدابوالحسن. (1392). شهر؛ پدیده‌ای میان رشته‌ای. فصلنامه مطالعات میان رشته‌ای در علوم انسانی، 6(1)، 115-101. 10.7508/isih.2014.21.005
رئیسی، محمدمنان. (1396). درآمدی بر تاثیرات سکولاریسم بر معماری و شهرسازی معاصر ایران. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 9(2)، 135-162. 10.22631/isih.2017.1796.2376
شجاری، مرتضی. (1391). دل‌آرامی و ویژگی‌های آن از دیدگاه عین‌القضات همدانی. مطالعات عرفانی، 8(1)، 102-77.
صارمی، حمیدرضا؛ مهدیان‌پور، جواد. (1395). بررسی اندیشه‌ی شهرسازی شیخ شهاب الدین سهروردی. فصلنامه علمی نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، 6(2)، 276-253. 10.22059/jstmt.2018.238194.1119
صارمی، حمیدرضا؛ تقی‌نژاد، کاظم؛ پیری، سیما. (1395). تجلی اصل وحدت در کثرت در مرکز محله شهراسلامی (مطالعه موردی: میدان گاه عباسعلی شهر گرگان). مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 7(26)، 29-21.
طالب‌زاده، سکینه؛ میرقادری، سیّدفضل‌الله. (1401). بررسی تطبیقی وجوه اشتراک حجاب و موانع وصل در تائیۀ ابن‌فارض وتمهیدات عین‌القضات همدانی. بهارستان سخن، 19(57)، 24-1. 10.30495/bahar.2022.697988
طبیبیان، منوچهر؛ چربگو، نصیبه؛ عبداللهی‌مهر، انسیه. (1390). بازتاب اصل سلسله‌مراتب در شهرهای ایرانی-اسلامی. فصلنامه معماری و شهرسازی آرمانشهر، 4(7)، 76-63.
عین‌القضات همدانی. (1387). نامه‌ها (3 جلد). (به تصحیح عفیف عسیران). تهران: اساطیر.
عین‌القضات همدانی. (1397). تمهيدات. (مقدمه، تصحيح، تحشيه و تعليق عفيف عسيران). تهران: اساطير.
غلامی، طاهره. (1391). پرونده: رهیافت‌های جدید به عین‌القضات همدانی؛ درآمدی مختصر و جامع بر زندگی و آثار عین‌القضات. نشریه كتابداری، آرشیو و نسخه‌پژوهی (کتاب ماه دین)، شماره 178، 19-14.
غیاثی، طیبه. (1391). تحلیل گفتمان انتقادی اندیشه سیاسی عرفانی عین‌القضات همدانی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه ولیعصر رفسنجان. کرمان.
کرمی، اسلام. (1395). شریعت-شهر اسلامی. مجله فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی، 2(1)، 44-25. 10.29252/ciauj.2.1.25
کیانفر، آیدا؛ صارمی، حمیدرضا. (1398). آرمان شهر ایرانی اسلامی از منظر نظامی گنجوی. فصلنامه علمی پژوهشی نظريه‌های اجتماعی متفكران مسلمان، 9(1)، 166-131. 10.22059/jstmt.2019.72132
لبیب‌زاده، راضیه؛ حمزه‌نژاد، مهدی. (1397). مدل سازی معنایی در ساختار شهر و بررسی دیدگاه های اسلامی درباره آن. فصلنامه مطالعات شهر ایرانی-اسلامی، 8(32)، 60-43.
محمودی، سمیرا؛ احمدی، بهمن؛ محمدی، نازنین؛ رحمانی، مهرداد؛ برنافر، مهدی. (1397). چیستی آرمانشهر شیعی در آرای ملاصدرا و آیت‌الله جوادی آملی. فصلنامه علمی پژوهشی مطالعات شهر اسلامی، 8(32)، 16-5. https://www.sid.ir/paper/513045/fa
مستقیم، امیرحسین؛ جلالی شیجانی، جمشید. (1400). چیستی انسان و مراتب کمال وجودی او نزد عین‌القضات همدانی. آینه معرفت، 21(2)، 86-65. 10.52547/jipt.2021.222585.1108
مطلبی، مسعود؛ نادری، محمدمهدی. (1388). بررسی تطبیقی مفهوم آرمانشهر در اندیشه سیاسی اسلام، ایران و غرب. فصلنامه مطالعات سیاسی، 2(6)، 146-125. https://www.sid.ir/paper/161340/fa
ممتحن، مهدی. (1393). آمیختگی ادبیات تعلیمی با ادبیات عرفانی در تمهیدات عین‌القضات همدانی. پژوهشنامه ادبیات تعلیمی، 6(24)، 131-148.
موسوی، مصطفی. (1377). عین‌القضات همدانی، شگفتی عالم انسانی. نشریه ایران‌شناخت، شماره 10، 135-74.
نصر، سید حسین. (1386). هنر و معنویت اسلامی. (ترجمه مسعود رجب‌نیا). تهران: انتشارات سروش.
نصراللهی، یدالله؛ مهدی‌زاد فرید، مهناز. (1391). دل و بازتاب آن در آثار عین‌القضات همدانی. نشریه ادبیات و علوم انسانی (دانشگاه شهرکرد)، 7(26)، 130-111.
نصرتی، مهدی؛ بقایی، شیرین. (1402). بررسی و مقایسه عشق ابلیس و انسان به معبود حقیقی (با تکیه بر آثار عرفانی از جمله: الهی‌نامه عطار و تمهیدات عین‌القضات همدانی). نشریه زبان و ادب فارسی (دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج)، شماره 57، 294-266. 10.30495/farsij.2023.1941755.1552
نقره‌کار، عبدالحمید. (1378). معماری مسجد از مفهوم تا کالبد، از گذشته تا آینده. مجموعه مقالات همایش معماری مسجد گذشته، حال، آینده، جلد دوم، تهران: دانشگاه هنر.
نقره‌کار، عبدالحمید؛ مظفر، فرهنگ؛ تقدیر، سمانه. (1396). تناظر انسان و هستی در اندیشه اسلامی و بازتاب آن در معماری اسلامی. فصلنامه معماری و شهرسازی آرمانشهر، 10(19)، 93-79.
نوربخش، سیما. (1383). نور در حکمت سهروردی. تهران: محبی.
Chittick, W. C. (1989). The Sufi path of knowledge: Ibn al-Arabi's metaphysics of imagination. State University of New York Press.
Corbin, H. (1972). Spiritual body and celestial earth: From Mazdean Iran to Shi'ite Iran (N. Fox, Trans.). Princeton University Press.
