تأمّلی بر کاربست قیاس در فقه علامه حلّی(ره)
محورهای موضوعی : فقه
1 - دانشپژوه سطح 4، حوزه علمیه، قم
کلید واژه: قیاس, رای, علامه حلی, اصول فقه, فقه.,
چکیده مقاله :
قیاس و رأی بین علمای امامیه جزو مسائلی است که همه ایشان در آثار اصولی خود به آن پرداختهاند و قیاس منهی از غیر منهی را بحث کردهاند. در این میان علامه حلی ره نیز همچون سایر اصولیون به این مسأله پرداخته است. اما نکتهی حائز اهمیت این است که با اینکه ایشان در مباحث اصولی به رد و طرح قیاس منهی و رای پرداخته، لکن در مباحث فقهی خود مبتلا به قیاس منهی شده است. با بررسی آثار اصولی علامه مانند تهذیب الوصول، مبادی الوصول و نهایه الوصول الی علم الاصول و تطبیق آن بر مباحث فقهی ایشان در آثاری چون قواعد الاحکام، مختلف الشیعه و نهایه الاحکام به مواردی بر خوردیم که نشان از ابتلای ایشان به قیاس منهی بود. فهم این مسأله سبب شد که دقت نظر بیشتری در تحلیل نظرات علامه صورت پذیرد و محققین تکیه گاه اصلیشان بر مبانی اصولی علامه باشد و در تطبیق مصادیق با نکته سنجی به مباحث فقهی ایشان بر رسند.
Analogy (qiyās) and personal reasoning (raʾy) have been among the issues addressed by all Imāmī scholars in their works on the principles of jurisprudence (uṣūl al-fiqh), where they have discussed both prohibited and non-prohibited forms of analogy. Among them, al-ʿAllāmah al-Ḥillī, like other Imāmī jurists, devoted considerable attention to this issue. However, a noteworthy point is that although he explicitly rejected and criticized prohibited analogy and personal reasoning in his uṣūlī writings, his juristic works nevertheless contain instances in which he appears to have relied on prohibited analogy. By examining al-ʿAllāmah's uṣūlī works, including *Tahdhīb al-Wuṣūl*, *Mabādiʾ al-Wuṣūl*, and *Nihāyat al-Wuṣūl ilā ʿIlm al-Uṣūl*, and comparing them with his legal discussions in works such as *Qawāʿid al-Aḥkām*, *Mukhtalaf al-Shīʿa*, and *Nihāyat al-Aḥkām*, we identified several cases indicating his application of prohibited analogy. Understanding this issue highlights the need for greater precision in analyzing al-ʿAllāmah al-Ḥillī's legal opinions. It also suggests that researchers should primarily rely on his uṣūlī principles when interpreting his jurisprudential views and exercise careful scrutiny when applying those principles to specific legal rulings.
1. اردبيلى، احمد بن محمد، (1403 ه ق)، مجمع الفائدة و البرهان في شرح إرشاد الأذهان، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم.
2. اکبرنژاد، محمدتقی، ( 1396 ه.ش)، زوائد اصول فقه، قم - ایران ، دار الفکر.
3. ایازی، محمدعلی، (1389 ه.ش)، ملاکات احکام و شیوههای استکشاف آن، قم – ایران، دفتر تبليغات اسلامی حوزه علمیه قم.
4. بحرانى، آل عصفور، ( 1405 ه ق)، يوسف بن احمد بن ابراهيم، الحدائق الناضرة في أحكام العترة الطاهرة، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم.
5. بروجردى، آقا حسين طباطبايى، ( 1429 ه. ق)، جامع احاديث الشيعه، تهران، انتشارات فرهنگ سبز.
6. حلّى، علامه، حسن بن يوسف بن مطهر اسدى، ( 1413 ه ق)، قواعد الأحكام في معرفة الحلال و الحرام، قم – ايران، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم.
7. حلّى، علامه، حسن بن يوسف بن مطهر اسدى، (1404 ه. ق)، مبادى الوصول إلى علم الاصول، قم، المطبعة العلمية.
8. حلّى، علامه، حسن بن يوسف بن مطهر اسدى، (1413 ه ق)، مختلف الشيعة في أحكام الشريعة، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم.
9. حلّى، علامه، حسن بن يوسف بن مطهر اسدى، (1419 ه ق)، نهاية الإحكام في معرفة الأحكام، قم، مؤسسه آل البيت عليهم السلام.
10. حلى، علامه، حسن بن يوسف، ( 1425 ه. ق)، نهاية الوصول إلى علم الاصول، قم، مؤسسه الامام الصادق (ع).
11. قزوينى، سيد على موسوى، (1424 ه ق)، ينابيع الأحكام في معرفة الحلال و الحرام، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم.
12. حلى، علامه، حسن بن يوسف، (1380 ه. ش)، تهذيب الوصول الى علم الاصول، لندن، مؤسسه الإمام على (عليه السلام).
13. خوانسارى، رضى الدين بن آقا حسين بن محمد، ( 1311 ه ق)، تكميل مشارق الشموس في شرح الدروس، قم - ايران، مؤسسه آل البيت عليهم السلام.
14. طوسى، ابو جعفر، محمد بن حسن، ( 1407 ه ق)، تهذيب الأحكام، تهران - ايران، دار الكتب الإسلامية.
15. عاملى، جمال الدين، حسن بن زين الدين، (1418 ه ق)، معالم الدين و ملاذ المجتهدين (قسم الفقه)، قم – ايران، مؤسسة الفقه للطباعة و النشر.
16. عاملى، حرّ، محمد بن حسن، ( 1409 ه ق)، وسائل الشيعة، قم - ايران، مؤسسه آل البيت عليهم السلام.
17. عاملى، شهيد ثانى، زين الدين بن على، (1419 ه ق)، فوائد القواعد، قم - ايران، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم.
18. عاملى، شهيد ثانى، زين الدين بن على، (1413 ه ق)، مسالك الأفهام إلى تنقيح شرائع الإسلام، قم - ايران، مؤسسة المعارف الإسلامية.
19. عاملى، كركى، محقق ثانى، على بن حسين، ( 1414 ه ق)، جامع المقاصد في شرح القواعد، قم - ايران، مؤسسه آل البيت عليهم السلام.
20. كلينى، ابو جعفر، محمد بن يعقوب، (1407 ه ق)، الكافي (ط - الإسلامية)، تهران - ايران، دار الكتب الإسلامية.
21. يزدانى، محمدمهدى، حسينى صابرى و حسينى مقدم، فقه و اصول، شمارۀ ۸۸، «گونههاى كاربرد قياس در فقه شيعه بر اساس كتاب جواهر الكلام»، ص ۱۵۳.
