مسئولیت مدنی دولت در برابر تقصیر ساختاری در نظام اداری؛گذار از تقصیر شخصی به تقصیر سازمانی
محورهای موضوعی : مسئولیت مدنیسهیل دیانتی شالکوهی 1 , قاسم قاسمی بیورزنی 2
1 - دانشجو کارشناس ارشد حقوق خصوصی، گروه حقوق، موسسه آموزش عالی احرار، رشت، ایران.
2 - استادیارالهیات و معارف اسلامی، گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشکده علوم انسانی، واحد رشت،دانشگاه آزاد اسلامی، رشت، ایران.
کلید واژه: تقصیر ساختاری, مسئولیت سازمانی دولت, قابلیت انتساب مسئولیت, تضمین حق, عدالت اداری, خطر بدون تقصیر, پاسخگویی اداری, شفافیت نهادی,
چکیده مقاله :
مسئولیت مدنی دولت در نظامهای اداری معاصر، محدود به تقصیر شخصی مأموران نبوده و بهطور فزایندهای ناظر بر نقصها و کاستیهای ساختاری و سازمانی در فرآیند اداره عمومی است. مسئله اصلی این پژوهش، فقدان تبیین منسجم و معیارمند از مبانی تحقق مسئولیت مدنی دولت در قبال تقصیرهای ساختاری در نظام حقوقی ایران و غلبه رویکرد فردمحور در جبران خسارات اداری است؛ رویکردی که با واقعیتهای پیچیده تصمیمگیری جمعی، سیاستگذاریهای کلان و عملکرد نهادی دولت همخوانی ندارد. بخش قابل توجهی از خسارات وارده به شهروندان، نه ناشی از خطای فردی یک مأمور مشخص، بلکه حاصل ضعف نظام نظارت، ناکارآمدی ساختار اداری، فقدان شفافیت و تصمیمات جمعی معیوب است.این پژوهش با روش تحلیلی-توصیفی و با بهرهگیری از منابع دکترین حقوق عمومی، مقررات داخلی، رویه قضایی دیوان عدالت اداری و تحلیل تطبیقی برخی نظامهای حقوقی منتخب انجام شده است. یافتههای تحقیق نشان میدهد که پذیرش مسئولیت مدنی دولت بر مبنای تقصیر ساختاری، علاوه بر تسهیل جبران خسارات اداری، موجب ارتقای عدالت اداری، افزایش پاسخگویی نهادی و تقویت اعتماد عمومی میشود. نتایج همچنین بیانگر آن است که سازوکارهایی نظیر مدیریت ریسک اداری، استانداردهای عملکرد، شفافیت تصمیمات و نظارت بر اموال و دارایی مقامات عمومی، نقش تعیینکنندهای در احراز قصور نهادی و پیشگیری از تداوم خطاهای سازمانی دارند. نوآوری اصلی این پژوهش در ارائه چارچوبی تحلیلی برای بازاندیشی مسئولیت مدنی دولت بر مبنای تقصیر ساختاری، تبیین معیارهای انتساب مسئولیت سازمانی و ارائه پیشنهادهای تقنینی و قضایی مشخص در راستای تضمین حقوق شهروندان و کارآمدسازی نظام اداری ایران است.
Civil liability of the state in contemporary administrative systems is not limited to the personal fault of government agents and increasingly pertains to structural and organizational deficiencies within the processes of public administration. The central issue of this study is the absence of a coherent and criterion‑based framework for establishing the state’s civil liability for structural faults in the Iranian legal system, as well as the dominance of an individual‑centered approach to compensating administrative damages—a perspective that does not correspond to the complex realities of collective decision‑making, macro‑level policymaking, and institutional performance of the state. A significant portion of the damages suffered by citizens does not stem from the personal error of a specific official, but rather results from weaknesses in oversight mechanisms, inefficiencies in administrative structures, lack of transparency, and defective collective decisions.This research employs an analytical‑descriptive method, drawing upon public law doctrine, domestic regulations, judicial precedents of the Administrative Justice Court, and comparative analysis of selected legal systems. The findings indicate that recognizing the state’s civil liability based on structural fault not only facilitates compensation for administrative harms but also promotes administrative justice, enhances institutional accountability, and strengthens public trust. The results further show that mechanisms such as administrative risk management, performance standards, transparency in decision‑making, and oversight of assets and property of public officials play a decisive role in identifying institutional negligence and preventing the continuation of organizational errors. The main innovation of this study lies in presenting an analytical framework for rethinking the state’s civil liability based on structural fault, clarifying the criteria for attributing organizational responsibility, and offering specific legislative and judicial recommendations aimed at safeguarding citizens’ rights and improving the efficiency of Iran’s administrative system.
1. Ahmadi, A., & Rezaei, N. (2019). Structural defects and state liability. Tehran Comparative Law Journal, 2(1), 89–118.
2. Bell, J. (2021). Administrative justice and the rule of law. Public Law, 2021(3), 421–440.
3. Bell, J., Boyron, S., & Whittaker, S. (2020). Principles of French law (3rd ed.). Oxford University Press.
4. Bovens, M., Goodin, R. E., & Schillemans, T. (2019). The Oxford handbook of public accountability. Oxford University Press.
5. Cane, P. (2018). Administrative law (6th ed.). Oxford University Press.
6. Contini, F., & Mohr, R. (2020). Legal institutions and the protection of rights. European Journal of Legal Studies, 12(1), 1–29.
7. Craig, P. (2021). Administrative law (9th ed.). Oxford University Press.
8. De Smith, S., Woolf, H., & Jowell, J. (2018). Judicial review of administrative action (8th ed.). Sweet & Maxwell.
9. Fairgrieve, D. (2019). State liability in tort: A comparative law study. Oxford University Press.
10. Faure, M., & Hartlief, T. (2019). Financial compensation for victims of catastrophes. Law & Policy, 41(2), 115–139.
11. Harlow, C., & Rawlings, R. (2021). Law and administration (4th ed.). Cambridge University Press.
12. Hashemi, M. (2020). Constitutional law of the Islamic Republic of Iran (Vol. 2). Dadgostar Publishing.
13. Katouzian, N. (2019). Non‑contractual obligations: Civil liability. Enteshar Publishing Company.
14. Luhmann, N. (2018). Risk: A sociological theory. Routledge.
15. Mashaw, J. L. (2018). Accountability and institutional design. Yale Law Journal, 127(6), 1523–1587.
16. Mousavi, S. M. (2022). Analysis of state civil liability for administrative acts. Journal of Public Law Research, 8(1), 113–142.
17. Rostami, H. (2020). Organizational fault and government accountability in Iranian administrative law. Journal of Public Law Studies, 6(3), 77–104.
18. Salimi, M. (2021). Developments in the civil liability of the state in Iranian law. Comparative Law Journal, 4(2), 45–72.
19. Schwarze, J. (2018). European administrative law (2nd ed.). Sweet & Maxwell.
20. Tabatabaei‑Motameni, M. R. (2021). Administrative law: General principles and the administrative system of Iran. Mizan Publishing.
21. Tridimas, T. (2020). The general principles of EU law (3rd ed.). Oxford University Press.
22. Varuhas, J. (2019). Damages for breach of fundamental rights. Oxford Journal of Legal Studies, 39(3), 673–704.
