تحلیل تطبیقی ماهیت حقوقی عقد هبه در حقوق مدنی ایران و نظام های حقوقی غربی
محورهای موضوعی : حقوق مدنیافروز غلام زاد کهنه سری 1 , محسن خاکزاد 2 , مصطفی خزل واشی 3
1 - دانشجو کارشناس ارشد حقوق خصوصی، گروه حقوق، موسسه آموزش عالی احرار، رشت، ایران.
2 - استادیار حقوق عمومی، گروه حقوق، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران.
3 - عضو هیات علمی حقوق جزا و جرم شناسی، گروه حقوق، دانشکده علوم نسانی،دانشگاه بغداد،بغداد،عراق
کلید واژه: عقد هبه , واهب , متهب , قبض, رجوع از هبه, حقوق تطبیقی, حقوق فرانسه, حقوق انگلستان ,
چکیده مقاله :
هبه به عنوان یکی از مهمترین نهاد های تبرعی در حقوق خصوصی، در نظام های حقوقی مختلف با ماهیت و آثار متفاوتی تنظیم شده است. این مقاله با رویکردی توصیفی–تحلیلی و تطبیقی به بررسی ماهیت حقوقی هبه در حقوق ایران، فرانسه و انگلستان میپردازد و میکوشد تفاوت ها و اشتراک های بنیادین این نهاد را تبیین نماید. یافته های پژوهش نشان میدهد که در حقوق ایران، هبه یک عقد معین، تملیکی و مجانی با ریشههای فقه امامیه است که تحقق آن منوط به قبض بوده و اصل بر قابلیت رجوع واهب است، در مقابل، در حقوق فرانسه هبه به عنوان یک عمل حقوقی تشریفاتی و رسمی شناخته میشود که با تنظیم سند رسمی محقق شده و اصل بر عدم قابلیت رجوع آن به منظور تضمین ثبات و امنیت معاملات است. در حقوق انگلستان نیز هبه عمدتاً بهصورت یک عمل حقوقی یکطرفه Gift ) )و خارج از چارچوب عقد کلاسیک تحلیل میشود که عنصر تحویل واقعی یا حکمی مال نقش اساسی در تحقق آن دارد و پس از تکمیل، رجوع از آن اصولاً امکانپذیر نیست. نتیجه کلی مقاله آن است که تفاوت در ماهیت حقوقی هبه در این سه نظام، بازتابی از تفاوتهای ساختاری میان نظامهای حقوقی فقه محور، رومی–ژرمنی و کامن لا بوده و مطالعه تطبیقی آن میتواند مبنایی برای بازاندیشی در کارآمدی قواعد هبه و ارتقای امنیت حقوقی در روابط تبرعی فراهم آورد.
Gift, as one of the most important gratuitous institutions in private law, has been regulated with different legal natures and effects in various legal systems. This article, using a descriptive–analytical and comparative approach, examines the legal nature of gift in the legal systems of Iran, France, and England, and seeks to clarify the fundamental similarities and differences of this institution. The findings of the research indicate that in Iranian law, gift is a specific, gratuitous, and proprietary contract rooted in Imami jurisprudence, the realization of which is subject to delivery (possession), and the principle is the revocability of the donor. In contrast, in French law, gift is recognized as a formal and ceremonial legal act that is realized through the execution of an official deed, and the principle is its irrevocability in order to ensure stability and security in transactions. In English law, gift is mainly analyzed as a unilateral legal act (gift) outside the framework of the classical contract, in which the element of actual or constructive delivery of property plays a fundamental role in its realization, and once completed, revocation is generally not possible. The overall conclusion of the article is that the differences in the legal nature of gift in these three systems reflect the structural differences among jurisprudence‑based, Romano–Germanic, and common law legal systems. A comparative study of this institution can therefore provide a basis for rethinking the efficiency of the rules governing gifts and for enhancing legal certainty in gratuitous legal relations.
1. Andenas, M., & Fairgrieve, D. (2015). Courts and comparative law. New York, United States of America: Oxford University Press.
2. Assis, J. de S. (2016). The law of donation and the market: Scottish, Portuguese and French perspectives. Scotland: University of Glasgow.
3. Bar, C. V., & Clive, E. (2009). Principles, definitions and model rules of European civil private law. Munich, Germany: European Law Publishers.
4. Emami, H. (2014). Civil law (Vol. 2). Tehran: Eslamiyeh Publications. [In Persian]
5. Helli, A. (1993). Mukhtalaf al‑Shia fi ahkam al‑sharia (Vol. 2). Qom: Islamic Publishing Institute. [In Persian]
6. Iran Civil Code. (1928). [In Persian]
7. Jafari Langroudi, M. (2013). Annotation of the civil code. Tehran: Ganj Danesh Publications. [In Persian]
8. Katoozian, N. (2011). The civil code in the current legal order. Tehran: Mizan Publishing. [In Persian]
9. Keshavarzi, M. (2015). Similarities and differences between the civil law of Iran and France (1st ed.). Tehran: Majd Publishing. [In Persian]
10. Mohammadi Moghaddam, P. (2003). Exempt property from debt. Journal of the Bar Association, Winter Issue, No. 191. [In Persian]
11. Sadeghi Moghaddam, M. (2012). Change in contractual conditions. Tehran: Mizan Publishing. [In Persian]
12. Safaei, H. (2010). Civil law: Persons and property. Tehran: Mizan Publishing. [In Persian]
13. Shoarian, A. (2010). Principles of European contract law and Iranian law. Tabriz: Forouzeh Publishing. [In Persian]
14. Soghaei, H. (2008). General rules of contracts (Vol. 2). Tehran: Mizan Publishing. [In Persian]
15. Tahanzadeh, H. (2004). Revocation of gift and irrevocable gifts in Iranian law with a comparative study in Egyptian law (Master’s thesis). Tehran: Imam Sadiq University. [In Persian]
16. Taghizadeh, A., & Yavari, S. (n.d.). A comparative study of revocation of gift in Iranian law and the draft civil code of the European Union. [In Persian]
17. Tavakkoli, M. (2020). Collection of civil law. Tehran: Maktoub Publishing. [In Persian]
