مالکیت فکری در مواجهه با هوش مصنوعی مولد:بازنگری در مبانی حقوقی حمایت
محورهای موضوعی : حقوق مالکیت فکریعلیرضا قربانی زیکساری 1 , امین نجفیان 2 , فاطمه شدهان 3
1 - دانشجوکارشناس ارشد حقوق خصوصی، گروه حقوق، موسسه آموزش عالی احرار، رشت، ایران.
2 - استادیار فقه و مبانی حقوق اسلامی،گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی،دانشکده علوم انسانی، دانشگاه علوم اسلامی شهید محلاتی، قم، ایران.
3 - عضو هیات علمی حقوق بین الملل عمومی، گروه حقوق، دانشکده علوم نسانی،دانشگاه بغداد،بغداد،عراق
کلید واژه: مالکیت فکری, هوش مصنوعی مولد, حق مؤلف, بازنگری حقوقی, پدیدآورندگی, اصالت اثر ,
چکیده مقاله :
با پیشرفت سریع فناوریهای هوش مصنوعی مولد، نظامهای سنتی مالکیت فکری با چالشهای جدی و بیسابقهای مواجه شدهاند. آثار تولیدشده توسط این سامانهها، که اغلب بدون دخالت مستقیم و خلاقیت آگاهانه انسان شکل میگیرند، ابهاماتی در زمینه تعیین پدیدآورنده، اصالت اثر و دامنه حمایت حقوقی ایجاد کردهاند. اهمیت این موضوع با توجه به رشد سریع فناوری و کاربرد گسترده آن در تولید محتوا و نوآوریهای علمی و صنعتی، بیش از پیش آشکار شده است. هدف این پژوهش، بررسی ابعاد مالکیت فکری در مواجهه با هوش مصنوعی مولد و بازنگری در مبانی حقوقی مربوط به حمایت از این آثار است.روش مطالعه از نوع تحلیلی توصیفی و تطبیقی بوده و دادهها از طریق مرور پیشینه داخلی و خارجی، مقالات علمی، کنفرانسها و اسناد قانونی گردآوری و با استفاده از چارچوب مفهومی تحلیل شدهاند.یافتهها نشان میدهد نظامهای سنتی مالکیت فکری، به ویژه در حوزه حق مؤلف و حق اختراع، در مواجهه با آثار مستقل هوش مصنوعی ناکارآمد هستند. آثار تولیدشده بدون مداخله انسانی معمولاً مشمول حمایت حقوقی نمیشوند و معیارهای سنتی پدیدآورندگی و اصالت اثر نیازمند بازتعریف هستند. همچنین، ضرورت تدوین چارچوب قانونی روشن برای انتساب حقوق و تعیین دامنه حمایت، همراه با سیاستگذاری تطبیقی و تطابق با فناوریهای نوین، برجسته شده است. پژوهش بر اهمیت ایجاد چارچوب قانونی مشخص برای آثار مولد هوش مصنوعی، بازتعریف مفاهیم کلیدی مالکیت فکری و طراحی نظام حقوقی ترکیبی یا مشروط تأکید دارد. این مطالعه، زمینه لازم برای توسعه سیاستهای حقوقی و تحقیقات آینده در حوزه مالکیت فکری و هوش مصنوعی را فراهم میکند.
With the rapid advancement of generative AI technologies, traditional intellectual property (IP) systems face unprecedented and significant challenges. Works produced by these systems, often created without direct human intervention or conscious creativity, have generated ambiguities regarding the determination of authorship, the originality of the work, and the scope of legal protection. The significance of this issue has become increasingly apparent, given the swift growth of the technology and its widespread application in content creation and scientific and industrial innovation. This study aims to examine the dimensions of intellectual property in the face of generative AI and to review the legal foundations concerning the protection of such works.The research methodology is analytical, descriptive, and comparative. Data were gathered through a review of domestic and foreign literature, scientific articles, conference papers, and legal documents, and were then analyzed using a conceptual framework. The findings indicate that traditional IP systems, particularly in the realms of copyright and patent law, are ineffective when confronted with autonomous AI-generated works. Works produced without human intervention typically do not qualify for legal protection, and traditional criteria of authorship and originality require redefinition. Furthermore, the necessity of establishing a clear legal framework for attributing rights and defining the scope of protection has been highlighted, alongside the need for comparative policy-making and alignment with emerging technologies.The study emphasizes the importance of creating a specific legal framework for generative AI works, redefining key IP concepts, and designing a hybrid or conditional legal system. This research provides the necessary groundwork for developing future legal policies and research in the fields of intellectual property and artificial intelligence.
1. Adil, S. A., Raman, R., Hughes, L., & Albashrawi, M. (2024). Redefining boundaries in innovation and knowledge domains: Investigating the impact of generative artificial intelligence on intellectual property rights.
2. Aftahari Sinjani, S. (2025). The role of generative AI in brand experience reconstruction and digital customer loyalty. Journal, 4(2). [In Persian]
3. Ahmad, F. M., & Alizadeh, A. L. (2024). Legal mechanisms for protecting inventions derived from artificial intelligence under intellectual property rights. Islamic Law Research Journal, 66, 949–976. [In Persian]
4. Asadpour, F., & Pahlavan-zadeh, A. (2023). The impact of legal transformations of artificial intelligence in the field of intellectual property rights. Private and Criminal Law Researches. [In Persian]
5. Bhavsar, G. (2025). Intellectual property in the age of generative artificial intelligence: Rethinking the legal dimensions of innovation and protection.
6. Bui, L. V. (2025). Advancing patent law with generative AI: Human-in-the-loop systems for AI-assisted drafting, prior art search, and multimodal IP protection.
7. Chang, Z. (2023). Copyright protection and accountability of generative AI: Attack, watermarking, and attribution.
8. De Smet, A., & Carter, E. (2023). The future of intellectual property in AI-generated creativity: Authorship, originality, and protection. Department of Law, KU Leuven, Leuven, Belgium; Department of Law, University of Oxford, Oxford, United Kingdom.
9. Elmahjub, E. (2025). The algorithmic muse and the public domain: Why copyright’s legal philosophy precludes protection for generative AI outputs.
10. Gaffar, H., & Albarashdi, S. (2024). Copyright protection for AI-generated works: Exploring originality and ownership in a digital landscape. Cambridge University Press, Sultan Qaboos University, Muscat, Oman. [In Persian]
11. Garshasbi Nia, N. (2013). A review of the importance of implementing intellectual property rights. Journal, 3(3), 32–35. [In Persian]
12. Ghobadi Ziksari, A. (2025). Status of intellectual property rights on works generated by artificial intelligence without direct human intervention. 20th National Conference on New Research in Education, Psychology, Fiqh, Law, and Social Sciences, Shirvan. [In Persian]
13. Ghorbani, H. (2025). Protection of intellectual property in cyberspace in Iranian law and international documents. Comparative Studies in Fiqh, Law, and Policy. [In Persian]
14. Hatefi, M. (2016). Analysis of institutional relations of patent registration certificates indexed in the Islamic Republic of Iran in international patent databases. Journal, 2(2), 39–48. (Autumn and Winter). [In Persian]
15. Karimi, S. (2024). Artificial intelligence and legal challenges of intellectual property rights. 1st International Conference on Law, Political Science, Islamic Politics, and Islamic Jurisprudence, Sari. [In Persian]
16. Lotfzadeh, M. (2024). Legal consequences of the role of generative AI creativity in the creation of literary and artistic works. Journal, 21(1), 153–139. [In Persian]
17. Mohammadi, M., & Ghayoomzadeh, M. (2025). Protection of intellectual property in cyberspace in Iranian law and international documents. Comparative Studies in Fiqh, Law, and Policy. [In Persian]
18. Pattabiraman, V. (2024). Reimagining copyright: Analyzing intellectual property rights in generative AI. RR Institute of Management Studies, Chikkabanavara, Bengaluru, Karnataka.
19. Rahbari, S. M., & Moshtat, S. M. (2025). A comparative study of legal challenges regarding intellectual property rights for inventions created by generative AI. [In Persian]
20. Salavati, N., & Kamili-pour, A. (2025). Intellectual property and artificial intelligence. Interdisciplinary Studies of Fiqh, 5(3), 85–103. [In Persian]
