اعیانی‌سازی به مثابه ابزار مداخله شهری: بازنمایی فضا در سیاست‌های شهری (مطالعه موردی کوره‌های آجرپزی منطقه ۱۹ شهرداری تهران)

چکیده مقاله :

این مقاله به واکاوی گفتمان اعیانی‌سازی در ناحیه ۳ منطقه ۱۹ شهر تهران با تمرکز بر کوره‌های آجرپزی و سکونتگاه‌های غیررسمی پیرامون آن می‌پردازد. استدلال اصلی پژوهش حاضر آن است که سیاست‌های مداخله شهری در این محدوده نه از منظر ارتقای کیفیت زندگی یا پاسخ به نیازهای اجتماعی، بلکه در چهارچوب گفتمان مسلط «ساماندهی»، «بهسازی»، «نوسازی» و «پاکسازی» است. این گفتمان با بازنمایی فضا به مثابه «آسیب»، «تهدید» و «فضای بی‌دفاع»، و با نادیده ­انگاری دلایل ساختاری فق، زمینه را برای مداخلاتی فراهم می‌کند که به اعیانی‌سازی، افزایش ارزش زمین، جابه‌جایی جمعیت‌های فرودست و حذف سکونتگاه‌های غیررسمی منجر می‌شود. مطالعه حاضر با بهره‌گیری از روش ترکیبی شامل تمام‌شماری کوره‌نشینان (پیمایش)، مصاحبه‌های نیمه‌ساختار‌یافته با مطلعان کلیدی، و بررسی اسناد شهری نشان می‌دهد که میان روایت رسمی از کوره‌ها و تجربه زیسته ساکنان، شکافی عمیق وجود دارد. در حالی که مدیریت شهری ساکنان کوره‌ها را به‌عنوان آسیب اجتماعی و به مثابه «فقرای غیرمستحق» بازنمایی می‌کند، داده‌های میدانی نشان می‌دهد سکونت در این محدوده ناشی از فقر مزمن، محدودیت دسترسی به مسکن رسمی و نبود حمایت‌های نهادی است. یافته‌ها نشان می‌دهد پروژه‌های ساماندهی و بازآفرینی در ناحیه ۳ بیشتر در جهت آزادسازی اراضی، بارگذاری جمعیت جدید و ارتقای ارزش زمین طراحی شده‌اند و پیامد آن می­تواند جابه‌جایی اجباری ساکنان و بی‌ثباتی سکونتی باشد. براین اساس، مساله اصلی برساخت آسیب‌محور فضا در گفتمان رسمی است؛ گفتمانی که حل مسأله را به پاکسازی فضا و کالایی‌شدن آن تقلیل داده و بدون توجه به مکانیزم­های فرودست­ساز، به پاک­سازی صورت مساله می­پردازد.

 

 

چکیده انگلیسی :

This article examines the discourse of gentrification in Zone 3 of Tehran’s District 19, focusing on brick kilns and surrounding informal settlements. The central argument of the study is that urban intervention policies in this area are framed not in terms of improving quality of life or responding to social needs, but within the dominant discourse of “regulation,” “rehabilitation,” “renewal,” and “clearance.” By representing space as a site of “social harm,” “threat,” and “defenseless space,” and by disregarding structural causes of poverty, this discourse creates conditions for interventions that lead to gentrification, rising land values and displacement of marginalized populations

The study employs a mixed-methods approach, including a census of kiln residents (survey), semi-structured interviews with key informants, and review of urban documents. The findings reveal a significant gap between official narratives regarding the kilns and residents’ lived experiences. While municipal authorities depict kiln residents as a social problem and as “undeserving poor,” data show that living in this area results from chronic poverty, limited access to formal housing, and lack of institutional support.

The findings indicate that regulation and urban regeneration projects in Zone 3 are primarily designed to free up land, accommodate new populations, and increase land values, with consequences including forced displacement and residential instability. Accordingly, the core issue lies in the construction of damage-centered space in official discourse—a discourse that reduces problem-solving to spatial cleansing and commodification, disregarding mechanisms that produce marginalization, and resorts to cleansing the surface of the problem

منابع و مأخذ:

ـ برغمدی، هادی (1402). ارزیابی تاثیرات اجتماعی ساماندهی ناحیه 3 منطقه 19 شهرداری تهران (با تاکید بر محلات اسماعیل¬آباد، دولت¬خواه شمالی و دولت¬خواه جنوبی). کارفرما: دفتر مطالعات اجتماعی و فرهنگی شهرداری تهران.
ـ فرنام، علی (1403). واکاوی تبعات نوسازی بافت فرسوده از منظر اعیان¬سازی و ارائه رهنمون¬های پیشنهادی. گزارش راهبردی مرکز پژوهش¬های مجلس شورای اسلامی. مطالعات زیربنایی (گروه عمران و شهرسازی).
ـ مسعود، محمد؛ زمانی، بهادر و حسین ابراهیم رضاگاه (1398). بررسی تاثیر اقدامات بازآفرینی بر وقوع پدیده اعیانی-سازی در محلات ناکارآمد (مطالعه موردی: محلات اتابک و خانی¬آباد تهران). هویت شهر، شماره 39، سال 13، صفحات 63- 78.
ـ مشکینی، ابوالفضل و الهام امیرحاجلو (1401). پروژه¬های توسعه شهری و تولید رانت در کلانشهر تهران. نشریه علمی برنامه¬ریزی توسعه کالبدی، سال هفتم، شماره پیاپی 28.
ـ مهدی¬زاده کیقباد، مریم؛ صارمی، حمیدرضا و مجتبی رفیعیان (1404). شناسایی عوامل موثر بر ایجاد نواحی نوآوری با تاکید بر بازآفرینی محلات ناکارآمد شهری. هویت شهر، سال 19، شماره 61، صفحات 19- 34.

Atkinson, R., and G. Bridge (2005) Gentrification in a Global Context: The New Urban Colonialism (London: Routledge).
Glass, R. (1964). Introduction: aspects of change. In: Centre for Urban Studies (ed.) London: aspects of change. London: MacKibbon and Kee, pp. xiii–xlii.
Lefebvre, Henri (1991). The production of space, Oxford: Blackwell.
Lloyd, H. R. (2023). Gentrification: A philosophical analysis and critique. Journal of Urban Affairs, 47(4), 1246–1264.
Slater T, Curran W, Lees L, (2004). “Gentrification research: new directions and critical scholarship'' Environment and Planning A 36 1141 _ 1150.
Smith, N. (1996) The New Urban Frontier: Gentrifi cation and the Revanchist City. New York: Routledge.
Uitermark, J. & Duyvendak, J. W. (2007). Gentrification as a governmental strategy: social control and social cohesion in Hoogvliet, Rotterdam. Environment and Planning A, volume 39, pages 125- 141.