مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوری پژوهش‌های اعتقادی کلامی 9899-1735 16 3 2026 8 10 A Comparative-Critical Analysis of the Mechanism of Behavior Change in Cognitive Psychology (Ellis, Beck, and Lazarus) and the Cognitive Approach of Imam Reza (AS): Based on Parsania’s Foundational Methodology بررسی تطبیقی - انتقادی مکانیسم تغییر رفتار در روانشناسی شناختی (الیس، بک و لازاروس) و رویکرد شناختی امام رضا(ع)؛ با تکیه بر روش‌شناسی بنیادین پارسانیا 235 264 fa طاهره روشن دانشجوی دکتری، گروه علوم قرآن و حدیث، واحد کازرون، دانشگاه آزاد اسلامی، کازرون، ایران محمدمهدی مسعودی استادیار گروه معارف اسلامی، واحد اقلید، دانشگاه آزاد اسلامی، اقلید، ایران علی اکبر عارف استادیار گروه الهیات و معارف اسلامی، واحد کازرون، دانشگاه آزاد اسلامی ، کازرون، ایران 2026 6 25 <p>The present study aims to conduct a comparative-critical analysis of the mechanism of behavior change within second-wave cognitive psychology (the views of Albert Ellis, Aaron Beck, and Richard Lazarus) and the cognitive approach derived from the tradition of Imam Reza (AS), utilizing Hamid Parsania’s methodological model known as "Foundational Methodology." In terms of objective, this research is fundamental-theoretical, and in terms of methodology, it is analytical-critical with a qualitative approach. Data were collected through documentary research and note-taking from classical cognitive psychology texts and authoritative narrative sources—specifically the "Revival of the Cause" (*Ihya-ye Amr*) hadith found in *‘Uyun Akhbar al-Rida*—and were analyzed across two layers: the "structural" and the "foundational." An analysis of findings at the constructive (functional) level reveals a structural convergence between the two approaches regarding the acceptance of the principle that "cognition precedes behavior," the emphasis on "human agency and free will," and the centrality of "logical thinking." However, at the four fundamental (philosophical) levels, a profound paradigmatic rift exists between the two schools; specifically, in contrast to the reductionism found in Western psychology—manifested as epistemological reductionism (empiricism), ontological reductionism (materialism and the one-dimensional human), axiological reductionism (moral relativism), and teleological reductionism (materialistic worldly adaptation)—the Razavi approach presents a structure that is multidimensional, revelation-based, *fitrah*-centered, truth-oriented, and transcendent (aiming for nearness to God and the attainment of the "good life" or *hayat-e tayyibah*). Based on an analysis of the process described in the *Hadith* of Imam Reza (AS) regarding the "revival of the Cause" (*ihya-ye amr*), a four-component model—comprising learning, knowledge, the virtues of speech, and adherence—was proposed as an educational-therapeutic framework for application in Islamic psychology. This model demonstrates that enduring behavioral transformation is the intentional outcome of awakening the intellect, altering deep-seated schemas of certainty, and replacing distorted beliefs with the intrinsic and rational beauty of Divine revelation.</p> <p>پژوهش حاضر با هدف واکاوی تطبیقی-انتقادی مکانیسم تغییر رفتار در روان&zwnj;شناسی شناختی موج دوم (آرای آلبرت الیس، آرون بک و ریچارد لازاروس) و رویکرد شناختی مستخرج از سنت امام رضا (ع) بر اساس مدل متدولوژیک «روش&zwnj;شناسی بنیادین» حمید پارسانیا سامان یافته است. این پژوهش از حیث هدف، بنیادی-نظری و از حیث روش، تحلیلی-انتقادی با رویکرد کیفی است. داده&zwnj;ها به شیوه اسنادی و فیش&zwnj;برداری از متون کلاسیک روان&zwnj;شناسی شناختی و منابع روایی معتبر (به&zwnj;ویژه حدیث «احیای امر» در عیون اخبار الرضا) گردآوری شده و در دو لایه «بنایی» و «بنیادین» مورد تحلیل قرار گرفته&zwnj;اند .تحلیل یافته&zwnj;ها در لایه بنایی (سطح کارکردی) نشان&zwnj;دهنده هم&zwnj;گرایی ساختاری دو رویکرد در زمینه پذیرش اصل «تقدم شناخت بر رفتار»، تأکید بر «عاملیت و اراده آزاد انسان» و محوریت بخشیدن به «تفکر منطقی» است. با این حال، در لایه&zwnj;های چهارگانه بنیادین (فلسفی)، گسست پارادایمیک عمیقی میان دو مکتب وجود دارد؛ به طوری که رویکرد رضوی در برابر تقلیل&zwnj;گرایی معرفت&zwnj;شناختی (تجربه&zwnj;گرایی)، هستی&zwnj;شناختی (ماتریالیسم و انسان تک&zwnj;ساحتی)، ارزش&zwnj;شناسی (نسبیت&zwnj;گرایی اخلاقی) و غایت&zwnj;شناسی (سازگاری مادی دنیوی) در روان&zwnj;شناسی غربی، واجد ساختاری چندساحتی، وحی&zwnj;بنیاد، فطرت&zwnj;محور، حق&zwnj;مدار و متعالی (تقرب الی&zwnj;الله و نیل به حیات طیبه) است. بر اساس کالبدشکافی فرآیندی حدیث رضوی، مدل چهارمؤلفه&zwnj;ای «احیای امر» (تعلم، علم، محاسن کلام و اتباع) به عنوان یک نظامواره و پروتکل تربیتی-درمانی برای کاربست در حوزه روان&zwnj;شناسی اسلامی پیشنهاد شد. این مدل نشان می&zwnj;دهد که تحول پایدار رفتار، محصول ارادی بیدارسازی عُقول، تغییر طرح&zwnj;واره&zwnj;های عمیق یقینی و جایگزینی باورهای مخدوش با زیبایی&zwnj;های ذاتی و عقلانی کلام وحی است.</p>

http://kalam.saminatech.ir/ar/Article/Download/54931