مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوری پژوهش‌های اعتقادی کلامی 9899-1735 16 3 2026 8 10 Explaining the Role of Self-Knowledge in the Attainment of Mystical Annihilation: A Comparative Study of Ibn ʿArabī and Allāmah Ṭabāṭabāʾī تبیین جایگاه معرفت نفس در تحقق فنای عرفانی از دیدگاه ابن عربی و علامه طباطبایی 69 88 fa لطیفه رضائی نسب دانشجوی دکتری، گروه عرفان اسلامی واندیشه امام خمینی(ره) ، دانشکده حقوق، الهیات وعلوم سیاسی ، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران سید حاتم مهدوی نور دانشیار گروه معارف اسلامی، واحد یادگار امام خمینی (ره) شهرری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران حسن مهدی پور استادیار گروه عرفان اسلامی،پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی،تهران، ایران 2025 4 20 <p>Islamic mysticism has consistently emphasized the significance of maʿrifat al-nafs (self-knowledge) as the principal path to the knowledge of God and the attainment of fanāʾ fī Allāh (mystical annihilation in God). This article, adopting a descriptive-analytical and comparative approach, seeks to elucidate the perspectives of two eminent thinkers—Muḥyī al-Dīn Ibn ʿArabī and Allāmah Sayyid Muḥammad Ḥusayn Ṭabāṭabāʾī—on the role of self-knowledge in realizing mystical annihilation. Drawing on primary sources such as Ibn ʿArabī’s Fuṣūṣ al-Ḥikam and al-Futūḥāt al-Makkiyya, as well as Ṭabāṭabāʾī’s al-Mīzān fī Tafsīr al-Qurʾān and Risālat al-Wilāya, the study first examines the centrality of self-knowledge in spiritual wayfaring, particularly in light of the prophetic tradition, “He who knows himself knows his Lord.” It then analyzes the function of self-knowledge within Ibn ʿArabī’s intellectual system—highlighting his ontological principles such as the doctrine of waḥdat al-wujūd (unity of being) and the concept of the Perfect Human—and within Ṭabāṭabāʾī’s philosophical framework, with emphasis on notions such as ʿilm ḥuḍūrī (knowledge by presence) and the existential poverty of the human being. The findings reveal that both thinkers regard self-knowledge as the key to attaining ultimate tawḥīd and as a prerequisite for the seeker’s annihilation in the Divine. However, while Ibn ʿArabī explicitly affirms the absolute unity of being and denies any independent existence to the self—considering attributing being to the wayfarer a form of shirk—Ṭabāṭabāʾī underscores the immediate, non-discursive nature of self-knowledge and its inseparability from knowledge of God, interpreting mystical annihilation as liberation from the attachments and limiting attributes of the self under the light of divine unity and wilāya. Ultimately, by comparatively assessing the convergences and divergences between the two perspectives, the study explores the philosophical and pedagogical implications of this theme and argues that the doctrines of self-knowledge and fanāʾ fī Allāh can provide meaningful inspiration for contemporary spirituality.</p> <p>عرفان اسلامی همواره بر اهمیت معرفت نفس یا خودشناسی به&zwnj;عنوان راهی برای شناخت خداوند و رسیدن به فنای فی&zwnj;الله تأکید کرده است. در این مقاله که با رویکردی توصیفی&zwnj;ـ&zwnj;تحلیلی و تطبیقی نگاشته شده است، دیدگاه دو متفکر برجسته یعنی محیی&zwnj;الدین ابن عربی و علامه سید محمدحسین طباطبایی درباره جایگاه معرفت نفس در تحقق فنای عرفانی تبیین شده است. ابتدا با استناد به منابع اصلی نظیر فصوص الحکم و الفتوحات المکیة ابن عربی و نیز تفسیر المیزان و رسالۀ ولایة علامه طباطبایی، اهمیت خودشناسی در سیر و سلوک و حدیث نبوی «من عرف نفسه فقد عرف ربه» بررسی شده است. سپس نقش معرفت نفس در نظام فکری ابن عربی (با تأکید بر مبانی هستی&zwnj;شناختی او مانند وحدت وجود و مفهوم انسان کامل) و در نظام فکری علامه طباطبایی (با تأکید بر مبانی فلسفی او همچون علم حضوری و شهود فقر وجودی انسان) به&zwnj;صورت جداگانه تحلیل گردیده است. یافته&zwnj;های پژوهش نشان می&zwnj;دهد که هر دو متفکر، معرفت نفس را کلید وصول به حقیقت توحیدی و شرط اساسی فنای سالک در حق می&zwnj;دانند؛ با این تفاوت که ابن عربی به یگانگی وجود و عدم استقلال نفس از حق تعالی تصریح نموده و هر گونه وجود انگاشتن برای سالک را نوعی شرک می&zwnj;شمارد، در حالی که علامه طباطبایی بر حضوری بودن شناخت نفس و ملازمت آن با خداشناسی تأکید کرده و فنای عارف را به معنای رهایی از تعلّقات و اوصاف محدودکننده نفس در سایۀ توحید و ولایت الهی تفسیر می&zwnj;کند. در نهایت، ضمن مقایسۀ تطبیقی اشتراکات و افتراقات این دو دیدگاه، به کاربردهای تربیتی و فلسفی موضوع پرداخته شده و نشان داده می&zwnj;شود که آموزه معرفت نفس و فنای فی&zwnj;الله می&zwnj;تواند در معنویت معاصر الهام&zwnj;بخش باشد.</p>

http://kalam.saminatech.ir/ar/Article/Download/54397