مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوری مطالعات شهر ایرانی-اسلامی 2228-639X 16 62 2026 10 10 The Evolution of the Logic of Spatial Production: From Communal Nexus to Network Logic and the Reconceptualization of Human Urbanity تحول منطق تولید فضا در شهر: از پیوند زیست‌جمعی تا منطق شبکه‌ای و بازاندیشی مدنیت انسانی 79 100 fa حسنی السادات شمس دولت‌آبادی 2026 2 8 Throughout history, the city has evolved not merely as a collection of built environments but as a reflection of lived experiences, epistemic systems, and the prevailing logic of power and technology. In pre-modern cities, space maintained an organic nexus with meaning, ritual, and community, where urbanity (civitas) was reproduced through presence, collective memory, and face-to-face interactions. The advent of modernity and the Industrial Revolution fractured this linkage, redefining the city within the frameworks of instrumental rationality, functionalist planning, and the commodification of space. While this transformation yielded advancements in infrastructure and urban efficiency, it simultaneously precipitated the erosion of the human lifeworld and a crisis of urbanity. In recent decades, the proliferation of digital technologies, data-driven governance, and the networking of social relations have propelled the city into a new phase. Here, physical and virtual spaces are inextricably intertwined, and a “network logic” has superseded antecedent paradigms. While this condition offers nascent capacities for participation, accessibility, and the reimagining of spatial organization, it concurrently engenders the risk of reproducing inequality, surveillance, and social exclusion through technocratic modalities. Drawing upon documentary analysis and a theoretical synthesis of both classical and contemporary texts, this research constructs a conceptual framework for the evolution of the logic of spatial production—from the pre-modern city to the contemporary technological city. By integrating theories from Lefebvre, Weber, Simmel, Mumford, Harvey, and Castells with contemporary approaches to urban living, a tripartite conceptual model—encompassing the logics of “nexus,” “disjunction,” and “networking”—is proposed. The findings demonstrate that the restoration of human urbanity in the technological age lies neither in the negation of technology nor in its uncritical acceptance, but in the critical appropriation of technology to re-establish the linkage between space, society, and meaning. This framework establishes a theoretical foundation for empirical studies, urban policy-making, and a critical evaluation of the “smart city” discourse. شهر در طول تاریخ نه تنها به&zwnj;عنوان مجموعه&zwnj;ای از فضاهای ساخته&zwnj;شده، بلکه به&zwnj;مثابه بازتابی از شیوه&zwnj;های زیستن، نظام&zwnj;های معرفتی و منطق&zwnj;های مسلط قدرت و فناوری شکل گرفته است. در شهرهای پیشامدرن، فضا در پیوندی ارگانیک با معنا، آیین و اجتماع قرار داشت و مدنیت بر پایه حضور، حافظه جمعی و روابط چهره&zwnj;به&zwnj;چهره بازتولید می&zwnj;شد. همراه ظهور مدرنیته و انقلاب صنعتی، این پیوند از بین رفت و شهر در چارچوب عقلانیت ابزاری، برنامه&zwnj;ریزی کارکردگرا و کالایی&zwnj;شدن فضا بازتعریف شد. هرچند این تحول، توسعه زیرساخت&zwnj;ها و کارایی شهری را به همراه داشت، اما به ضعیف&zwnj;شدن زیست&zwnj;جهان انسانی و بحران مدنیت انجامید. در دهه&zwnj;های اخیر، گسترش فناوری&zwnj;های دیجیتال، داده&zwnj;محوری و شبکه&zwnj;ای&zwnj;شدن روابط، شهر را وارد مرحله&zwnj;ای تازه کرده است. در این مرحله فضاهای فیزیکی و مجازی درهم&zwnj;تنیده شده و منطق «شبکه&zwnj;ای» جایگزین الگوهای قبل شده است. وضعیت مذکور، در عین ایجاد ظرفیت&zwnj;هایی نو برای مشارکت، دسترسی و بازاندیشی در سازمان فضایی، خطر ایجاد مجدد نابرابری، نظارت و حذف اجتماعی را در قالب فناورانه در پی دارد. پژوهش با اتکا به تحلیل اسنادی و سنتز نظری متون کلاسیک و معاصر، چارچوبی مفهومی برای تحول منطق تولید فضا از شهر پیشامدرن تا شهر فناورانه معاصر فراهم می&zwnj;کند. با تلفیق نظریه&zwnj;های لوفور، وبر، زیمل، ممفورد، هاروی، کاستلز و رویکردهای معاصر زیست&zwnj;شهری، مدلی مفهومی سه&zwnj;سطحی شامل منطق «پیوند»، «گسست» و «شبکه&zwnj;ای» ارائه می&zwnj;شود. یافته&zwnj;ها نشان می&zwnj;دهد که احیای مدنیت انسانی در عصر فناوری نه در نفی تکنولوژی و نه در پذیرش بی&zwnj;چون&zwnj;وچرای آن، بلکه در هدایت انتقادی فناوری و بازپیوند میان فضا، اجتماع و معنا امکان&zwnj;پذیر است. این چارچوب قادر است مبنایی نظری برای مطالعات تجربی، سیاست&zwnj;گذاری شهری و ارزیابی انتقادی گفتمان شهر هوشمند فراهم کند.

http://iic.ihss.ac.ir/ar/Article/Download/52975