مبانی پاسخگویی قرآنی مدلی برای ارزیابی عملکرد سیستم های آموزش عالی در راستای تضمین کیفیت: پژوهش کیفی
الموضوعات :مهدی امیری 1 , جعفر ترک زاده 2 , محمدجواد سلمانپور 3
1 - گروه علوم تربیتی و مشاوره، دانشگاه پیام نور تهران، ایران
2 - استاد تمام بخش مدیریت و برنامه ریزی دانشکده علوم تربیتی و روان شناسی دانشگاه شیراز
3 - بخش علوم قرآن و حدیث دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه شیراز
الکلمات المفتاحية: پاسخگویی, تضمین کیفیت, قرآن, مبانی, دانشگاه پاسخگو,
ملخص المقالة :
هدف: این پژوهش با هدف تبیین مبانی پاسخگویی قرآنی به عنوان یک چارچوب و مدل برای ارزیابی عملکرد سیستم¬های آموزش عالی به عنوان یک سیستم اجتماعی و در راستای تضمین کیفیت این سیستم¬ها از طریق غور و بررسی در مبانی نظری و آیات قرآنی مرتبط انجام شده است. ضرورت: پاسخگویی یکی از ارکان اصلی مدیریت در جوامع امروزی است که می¬تواند تصویری از عدالت اجتماعی، برابری، اعتماد و انصاف ارائه دهد و در نگاه اسلامی با عنایت به تأکیدات موکد آیات مختلف، موضوع پاسخگویی و مسئولیت های مرتبط با آن جایگاه ویژه ای دارد و قلمروهای مختلف زمانی، مکانی و موضوعی و همچنین دنیوی و اخروی را در بر می¬گیرد. روش شناسی: در این پژوهش با بهره¬گیری از فرایند چرخه¬ای تحلیل کیفی و اعتباریابی نظر متخصصان دانشگاهی از طریق مصاحبه کیفی نیمه ساختارمند با رویکرد هدفمند از نوع معیار با 20 نفر از اعضای هیأت علمی دانشگاهی که متخصص و مجرب در حوزه آموزش عالی بوده و همزمان در خصوص مبانی دینی و قرآنی مطلع بودند انجام شده است. یافته‌ها: در این پژوهش با بهره¬گیری از مطالعه آیات و تدبُر بر روی آنها با بهره¬گیری از فهرست تفاسیر موضوعی نور و نمونه، 59 مفهوم فراگیر احصاء و سپس این مفاهیم در ذیل 20 مفهوم محوری دسته بندی و در نهایت 9 مفهوم سازماندهی شده مشتمل بر حق گرایی، باطل گریزی، اطاعت الهی، عدم تکبر، ایمان، عمل صالح، تقوا، موازین الهی و وعده الهی به عنوان مبانی پاسخگویی در سه حوزه شناختی، عاطفی و رفتاری به منظور یک چارچوب جهت ارزیابی عملکرد و تحقق تضمین کیفیت به منظور کاربست در سیستم¬های آموزش عالی کشور پیشنهاد شده است. نتیجه‌گیری: در این پژوهش، مبانی پاسخگویی در سه حوزه شناختی(ادراکی، ذهنی)، عاطفی(بینشی و نگرشی) و رفتاری(عملی) به تفکیک ذکر گردیده است و به این معناست که برخی از این مبانی مربوط به حوزه تفکرات و ذهنیات درونی، بخشی مربوط به نگرش¬ها، هنجارها و عقاید و برخی مربوط به حوزه عمل و رفتار عاملان پاسخگویی در نظام اداری است و این سه حوزه در عین اینکه مستقل بوده و خود به نوعی مبانی پاسخگویی هستند ولی هر یک زیربنا و شالوده¬ای برای سطح بعد است و در عین حال هر سه حوزه با هم ارتباط معنایی و تنگاتنگی دارند. در نگاه اسلامی با عنایت به تأکیدات موکد آیات مختلف، موضوع پاسخگویی و مسئولیت های مرتبط با آن جایگاه ویژه ای دارد و قلمروهای مختلف زمانی، مکانی و موضوعی و همچنین دنیوی و اخروی را در بر می¬گیرد. دانشگاه¬ها و موسسات آموزش عالی نیز به عنوان یکی از سیستم¬های اجتماعی جامعه از این قاعده مستثنی نیستند و باید پاسخگوی انتظارات و توقعات محیط اجتماعی و فرهنگی که در آن قرار گرفته¬اند باشند که با توجه به اینکه فلسفه و نظام ارزشی جامعه برگرفته شده از تعالیم دینی است باید این سیستم¬ها پاسخگوی این اقتضائات باشند.
قرآن کریم
اصغری، محمود(1383).نقش پاسخگویی و تأثیر آن در عدالت اجتماعی، اندیشه حوزه، شماره 49 و 50
السبزواری .(1417ق). شرح منظومة، ج۱، ص۸۷-۸۸، به کوشش حسن زاده آملی، ح. تهران، ناب.
الوانی، س م، امیری، م و احمدی، ک .(1391). از اخلاق اجتماعی سازمانی تا پاسخگویی اجتماعی سازمانی؛ رویکردی جهت استقرار نظام پاسخ¬گویی احتماعی سازمانی در سازمانهای دولتی ایرانی، فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری، سال هفتم، شماره 1، بهار 91.
بازرگان، عباس(1387). ارزشیابی آموزشی(مفاهیم، الگوها، فرایند عملیاتی)، چاپ ششم، تهران: سمت.
بهشتی¬راد، رقیه، اردلان، محمدرضا و فراستخواه، مقصود(1397). شناسایی عوامل شکل¬دهنده تضمین کیفیت آموزش عالی ایران، مطالعات اندازه¬گیری و ارزشیابی آموزشی، سال هشتم، شماره 23، پاییز 97، صص 1990153.
پرداختچی، م ح، بازرگان، ع، آراسته، ح ر و مظفری، گ .(1391). شکاف پاسخگویی بیرونی دانشگاه¬ها از دیدگاه جامعه علمی، پژوهش و برنامه¬ریزی در آموزش عالی، شماره 63، صص 112-91.
ترک¬زاده، ج .(1388). روش پژوهش فرایند چرخه¬ای تحلیل، روشی برای گردآوری، تحلیل و استنتاج از داده¬های کیفی پربُعد در مسیر توسعه دانش مدیریت اسلامی، روش¬شناسی علوم انسانی، س 15، ش 61، صص 142-123.
ترک¬زاده، ج و راضی، الف .(1396). تحلیل نقش انسجام سازمانی در بهبود کیفیت تصویر بیرونی سازمان با نقش واسطه¬ای توان پاسخگویی به محیط، دومین کنفرانس بین¬المللی انسجام مدیریت و اقتصاد در توسعه، تهران، مرداد ماه 96.
ترک¬زاده، ج؛ نکومند، س و دهقان هراتی، ف .(1392). بررسي كاركرد هاي اساسي سازمان در خدمت به توسعه جامعه و برخي الزامات آن، فصلنامه توسعه منابع انسانی و پشتیبانی، سال هشتم، شماره 28، صص 64-39.
تقی¬پور ظهیر، علی و صفایی، طیبه(1388). ارائه مدلی جهت پاسخگویی مدیران آموزش عالی کشور، آينده پژوهي مديريت(پژوهش هاي مديريت)، پاييز 1388، دوره 20، شماره 82، صص 123- 107.
خوش¬سیما، غلامرضا، لوکس، کارو و حاجی باقری، محمود(1383). ارزیابی پاسخگویی در شرکت¬های تولیدی لوازم خانگی ایران با استفاده از منطق فازی، فصلنامه مطالعات مدیریت صنعتی، انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی، شماره 5.
دهخدا، ع .(1377). لغت¬نامه، چاپ اول، تهران: موسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
شاکری حسین¬آباد، م .(1394). طراحی الگوی پاسخگویی اثربخش در دانشگاه های دولتی، پایان نامه دکتری مدیریت آموزشی، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه علامه طباطبایی تهران.
شریعتی، غ م و کاظمی، م .(1395). بررسی میدان معنایی اطاعت در نظام توحیدی قرآن، دوفصلنامه قرآن شناخت، سال نهم، شماره اول، پیاپی 16، صص 62- 39.
عباس¬پور، ع، شاکری، م، رحیمیان، ح و فراستخواه، م (1393). تحقیق کیفی پیرامون پاسخگویی دانشگاه¬های دولتی از دیدگاه خبرگان آموزش عالی، پژوهش¬های رهبری و مدیریت آموزشی، سال اول، شماره 3، بهار 93، صص 27-1.
فراستخواه، مقصود(1389). چگونه می¬توان دانشگاه¬های با کیفیت داشت؟، پیام آموزش، 8، صص 4-2.
فراستخواه، م .(1377). آموزش عالی در آستانه قرن بیست و یکم (گزارشی از کنفرانس آموزش عالی- 1998)، نشریه نامه¬ی آموزش عالی، شماره 7، ص 127.
فقیهی، الف، نجف¬بیگی، ر، و کارگر زنجانی، ع .(1391). نظام پاسخگويي در دانشگاه آزاد اسلامي، فصلنامه رسالت مديريت دولتي، سال سوم، شمار 5 و 6، صص 27-15.
فولادی، ح و شفیعی، ع .(1397). پاسخگویی کارگزاران از دیدگاه امیرالمؤمنین علی علیه السلام در نهج¬البلاغه، پژوهش¬های نهج-البلاغه، سال هفدهم، تابستان 97، شماره 57، صص 206- 191.
کارگر زنجانی، ع، فقیهی، الف و نجف¬بیگی، ر .(1391). نظام پاسخگویی در دانشگاه آزاد اسلامی، فصلنامه رسالت مدیریت دولتی، سال سوم، شماره 5 و 6، بهار و تابستان 91، صص 27- 15.
محمدی، رضا، عارفی، محبوبه، بازرگان، عباس و اسحاقی، فاخته(1393). طراحی و الگوی مطلوب ممیزی کیفیت آموزش عالی ایران، مطالعات اندازه¬گیری و ارزشیابی آموزشی، 4(5)، 153-115.
مرزوقی، ر .(1395). مبانی و اصول تعلیم و تربیت با نگاهی به تحولات دوران معاصر، چاپ اول، تهران: آوای نور.
مصباح یزدی، م ت .(1379). راه راهنماشناسی، قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
معین، م .(1388). فرهنگ لغت فارسی، چاپ سوم، تهران: امیرکبیر.
مکارم شیرازی، ن .(1374). فهرست موضوعی تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
نبوی، سیدعباس(1383). کالبدشکافی نظری و کاربردی رویکردهای پاسخ گویی در نظام ولایی، اندیشه حوزه، شماره 49 و 50.
References
Abbasi, Taimoor Hassan, Kausar, Ambreen, Ashiq, Huma, Inam, Hefza, Nasar, Humara & Amjad, Rabia. (2012). Corporate Social Responsibility Disclosure: A Comparison between Islamic and Conventional Financial Institutions in Bahawalpur Region, Research Journal of Finance and Accounting, Vol 3, No 3.
Alina Sandu, Ecaterina; Gheorghe Solomona; Daniela Morarb; Al-Shraah Muhammada. (2014). Considerations on implementation of a social accountability management system model in higher education. Social and Behavioral Sciences, 142 169 ˚ 175.
Aluede Oyaziwo, O. Idogho, Philipa, S & Imonikhe, Justina. (2012). Increasing Access to University Education in Nigeria: Present Challenges and Suggestions for the Future, The African Symposium: An online journal of the African Educational Research Network, Volume 12, No. 1, and June 2012.
Andersen, H & Lawrie G. (2002). Examing Opportunities for Improving Public Sector Governance Through Better Strategic Management, Conference Paper Presented in PMA Boston,2GC active management publication,www.2gc.co.uk
Barrett. M .etal. (2001). A stakeholders Approach to Responsiveness and Accountability in Nonprofit organization. Social policy journal of Newzeland. Issue 17.
Basri, Hasan and Abdul Khalid, Siti Nabiha. (2012). Examining Accounting And Accountability Issues In Religious Context: Insights From Literature, Aceh International Journal of Social Sciences, 1 (1): 27 – 35.
Bazargan, Abbas (2001). From Internal Evaluation to Quality Assurance in Higher Education: The Case of Medical Education in Iran; Journal of Medical Education.
Behn, R. D. (2001). Rethinking democratic accountability. Brookings Institution Press.
Bergsteiner, H., & Avery, G. C. (2008). A generic multiple constituency matrix: Accountability in private prisons. Journal of Public Administration Research and Theory, 19, 631–660.
Bovens, M. (2005). Public Accountability. In E. Ferlie, L. Lynn & C. Pollit (Eds.), The Oxford Handbook of public management, Oxford: Oxford University Press, P. 182-208.
Brown, Joshua Travis. (2017). The Seven Silos of Accountability in Higher Education: Systematizing Multiple Logics and Fields, Research & Practice in Assessment, Volume 11, Anniversary Issue, pp. 41-58.
Buese, Daria E. (2005). TeachingAdmist High-Stakes Accountability: Cases of Three Exemplary Teachers. University of Maryland.
Burke, J.C., & Associates (2005). Achieving Accountability in Higher Education: Balancing Public, Academic, and Market Demands. San Francisco: Jossey-Bass.
Cahyati, Ari Dewi, Risa, Nurma, Alim, Nizarul & Prasetyono. (2019). Formulation of Accountability of Islamic University in Islamic Values Perspective, Global Review of Islamic Economics and Business, Vol. 7, No. 1 (2019) 028-039.
Creswell, J. W. (2007). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five traditions (2ned) Thousand Oaks, CA: Sags.
Cutt, J & Murry, V. (2002). Accountability and Effectivenes Evaluation in nom-profit Organizations’. Rouledge is an Imprint of the Taylor, Francis roup.
Dargahi, M. Rezaiian (2007). Correlation between Knowledge, Attitude and Performance of the Employees with Quality Assurance System Implementation by the Employers. Iranian J Publ Health, 36 (3), 45-51.
Dubnick, M. J. (2005). Accountability and the promise of performance: In search of mechanisms. Public Performance and Management Review, 28 (3), 376–417.
Ebrahim, A. (2005). Accountability myopia: Losing sight of organizational learning. Nonprofit and Voluntary Sector Quarterly, 34 (1), 56.
Ebrahim, A., & Weisband, E. (Eds.). (2007). Global accountabilities: Participation, pluralism, public ethics. New York, NY: Cambridge University Press.
European Network for Quality Assurance in Higher Education (2003). Current Trends in European Quality Assurance. Workshop report 8. Helsinki: Finland.
Gourdie, J., Rees, J. (2009). Financial Accountability Relationships between Donors and Recipients in the Non-profit Sector. New Zealand Journal of Applied Business Research 7, 41–54
Hanberger, A. (2009). Democratic accountability in decentralised governance. Scandinavian Political Studies, 32 (1), 1–22.
Higher Education and Training Awarding Council Ireland (2011). Guidelines and Criteria for Quality Assurance Procedures. Consolidated .Available at: www.hetac.ie/docs/hetac_ guidelines_ criteria_ for_qa_ procedures.pdf.
Higher Education Quality Committee (2007). Institutional Audits Manual. Available at: http: //www. che. Ac. za/documents/d000150/HEQC_Inst_Audits_Manual_Sept2007. Pdf.
Hopkins .M. (2004). Corporate social responsibility: an issues paper. International Labour Office. Geneva Working Paper, No. 27.
Johnson,Daniel Duane. (2006). A Study of the Effects of Test-Driven Accountability on Perceptions of Principals in the Dallas Independent School District. University of Texas at Dallas Liu,Hong-
Kamaruddin, Muhammad Iqmal Hisham & Auzair, Sofiah Md. (2019). INTEGRATED ISLAMIC FINANCIAL ACCOUNTABILITY MODEL FOR ISLAMIC SOCIAL ENTERPRISE (ISE), The Journal of Muamalat and Islamic Finance Research, Vol. 16, No. 1, June 2019, Pp. 17-36.
Kayode, David Jimoh. (2015). Accountability :A Watchword for University Administration in Nigeria, The Malaysian Online Journal of Educational Science, Volume3 - Issue 3,pp. 1-12, at: www.moj-es.net
Laffan, B. (2003). "Audiing & accountability in the European Union". Journal of European Public Policy, 10(5): 762-777.
Lemaitre, M. J. (2002). Quality as politics. Quality in Higher Education, 8 (1); 29–37.
Lewis M.K. (2006), “Accountability and Islam”, Paper Presented at the Fourth International Conference on Accounting and Finance in Transition, Australia, Adelaide.
Lincoln, Y., & Guba, E. (1985) Naturalistic inquiry. Newbury Park, CA: Sage Publications.
Lingenfelter, Paul (2005); Accountability and the Money: Testimony for the National Commission on the Future of Higher Education; State Higher Education Executive Officers.
Linn, R. L. (2000); Assessments and Accountability; Educational Researcher, Vol. 29, No. 2, pp. 4-16.
Maali, Bassam, Casson, Peter and Napier, Cristopher. (2003), “Social Reporting by Islamic Bank”, Discussion Paper in Accounting and Finance, University of Southampton, http://www.management.soton.ac.uk/research/publications/ documents/AF03-13.PDF, Downloaded, 10 February 2019.
Maali, B., Casson, P. and Napier, C. (2006) ‘Social reporting by Islamic banks’, Abacus, Vol. 42, No. 2, pp.266–289.
Maali, Bassam and Napier, Christopher. (2007), “Twenty Five Years of Islamic Accounting Research: A Silver Jubilee Review”, Paper Presented at the 5th Asia Pacific Interdisciplinary Perspectives on Accounting Conference, Australia, Auckland.
Massaro, V. (2010). Cui bono? The relevance and impact of quality assurance. Journal of Higher Education Policy and Management, 32 (1), 17-26.
Mccombs, Tyrone Warren, (2003) "The Relationship between Higher Education & State Goverment in Reference to autonomy & Accountability", New Jersey, www.lib.umi. Com/dissertations/fulcit
Mohamed, Hussain Etbiga. (2017). Accountability practices in Islamic charities in Scotland A critical and postmodern perspective, PhD thesis of Philosophy, Heriot-Watt University School of Social Sciences.
Mulgan, R. (2000). "Accountability: an ever-expanding concept"? Public Administration, 78 (3): 555-573.
Munro &Mouritsen. (1996), Accountability: Power, Ethos & Technologies of Managing, London, International Thomson Business.
Neave, Guy (2001). "Accountability & Control", European Journal of Education, Vol 15, No 1.
Nicholson, Nigel. (1995). the Blackwell Encyclopedic Dictionary of Organizational Behavior, Cambridge, Blackwell Business.
Nurunnabi, Mohammad. (2018). Accounting for Accountability: A Critical Reflection on the Private Higher Education in Bangladesh, Administration & Society. Vol. 50(3) 429–470.
Pollitt, C. (2003). The essential public manager. London: Open University Press /Mc Grow-Hill.
Pollitt, C., & Hupe, P. (2011). Talking about Government the role of magic concepts. Public Management Review, 13 (5), 641– 658.
Prisacariu, A. & Mahsood, S. H. (2016). Defining the quality of higher education around ethics and moral values. Quality in Higher Education, 14 (59), 1-15.
Romzek, B.S, (2000) "Dynamics of Public Sector Accountability in an Era of Reform", International Review of Administrative Sciences, V 66, PP 21-44
Rothchild, Mary Todd. (2011). Accountability Mechanisms in Public Multicampus Systems of Higher Education. University of Minnesota.
Sarantakos, Sotirios (1998). Social Research, ٢nd Ed, Hampshier & London, Mac Millan Press Ltd.
Sofoluwe, Abayomi Olumade , Oduwaiye, Rhoda Olape , Ogundele, Michael Olarewaju & Sulaiman, M. (2005), “Islamic Corporate Reporting, Between the Desirable and the Desired, First edition, Malaysia, International Islamic University Malaysia, Research Centre.
Sułkowski, Łukasz. (2016). Accountability of University: Transition of Public Higher Education, Entrepreneurial Business and Economics Review, vol. 4, no. 1. pp. 9-21.
Teresa Speziale, Maria (2012) Differentiating higher education accountability in the global setting: a comparison between Boston University and University Of Bologna; Social and Behavioral Sciences, 47, 1153 ˚ 1163.
Torkzadeh, Jafar & Nekoomand, Samira. (2015). Validating the Scale of University’s Power of Response to Environment, Asian Journal of Research in Social Sciences and Humanities, Vol. 5, No. 8, pp.241-252.
Van Damme, D. (1999). Internationalisation and quality assurance: towards worldwide accreditation? Paper commissioned for IAUP XIIth Triennialconference, Brussels. 11-14 Jul, 1999. Available at: http://www.ia-up.org.
Vasilescu, Ruxandra, Barna, Cristina, Epure, Manuela & Baicu, Claudia. (2010)Developing university social responsibility: A model for the challenges of the new civil society. Procedia Social and Behavioral Sciences 2 (2010) 4177–4182.
Vlasceanu. V. L, Grunberg. L. &parlea, D. (2007). Quality Assurance and Accreditation: A Glossary of Basic Terms and Definitions (second edition); Bucharest: UNESCO – CEPES.
Winston III, Edmund W. (2007). A Process for Measuring Managerial Accountability. Walden University.
Yaghoubi, Nour Moham mad & Mahboobeh. Rahat Dahmardeh. (2010). Analytical approach to effective factors on organizational agility, Journal of Basic and Applied Scientific,Research,text road publication,Vol.1,www.textroad.com
