بررسی فرهنگی-اجتماعی رفتارهای خشونتآمیز داعش در تقابل با فقه اسلامی و حقوق بینالملل
الموضوعات : فرهنگیعلی جهانی بایقوت 1 , سید علی پورمنوچهری 2 , سیدرضا احسانپور 3
1 - دانشجوی دکتری فقه و حقوق جزا و جرم شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی تهران مرکزی، تهران، ایران
2 - گروه الهیات، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
3 - استادیار حقوق جزا و جرم شناسی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران.
الکلمات المفتاحية: داعش, فقه اسلامی, حقوق بینالملل, حقوق ایران, عوامل فرهنگی-اجتماعی, جنایات جنگی.,
ملخص المقالة :
دولت اسلامی (داعش)، به عنوان نمونهای بارز از گروههای افراطی و رادیکال در جهان اسلام است که معضلی پیچیده و چندوجهی در عصر حاضر ایجاد کرده است. ریشههای آن در برداشتهای ظاهرگرایانه و انحرافی از متون دینی نهفته است، با استناد به تفسیرهای افراطی از قرآن و سنت، اقدامات خشونتآمیز همچون تکفیر، ترور، عملیات انتحاری و نسلکشی را مشروع جلوه داده است. این اعمال، نشان از انحراف عمیق از اصول فقهی و اخلاقی اسلامی دارد و ضرورت بررسی دقیق و موشکافانهی رابطهی گفتمان دینی و خشونت را آشکار میسازد.این پژوهش به بررسی فرهنگی-اجتماعی رفتارهای خشونتآمیز داعش، شامل قتلعام، نسلکشی، تخریب آثار باستانی، و استرقاق، از منظر فقه اسلامی، حقوق بینالملل، و حقوق موضوعه ایران میپردازد. با استفاده از روش کیفی توصیفی-تحلیلی و تحلیل محتوای اسناد (2020-2025)، یافتهها نشان داد که اقدامات داعش با اصول فقه اسلامی (شیعه و سنی)، مانند قاعده لاضرر و کرامت انسانی، مغایر است و نتیجه تفاسیر ظاهرگرایانه از متون دینی است. در حقوق بینالملل، این اقدامات مصداق جنایات علیه بشریت، جنایات جنگی، و نسلکشی (مواد 6-8 اساسنامه رم) بوده و نقض منشور ملل متحد هستند، اما محدودیتهای صلاحیتی دیوان کیفری بینالمللی مانع اجرای کامل عدالت شده است. در حقوق ایران، عناوین محاربه، افساد فیالارض، و قتل عمد (قانون مجازات اسلامی 1392) اعمال میشوند، اما فقدان قانون جامع ضدتروریسم چالش ایجاد کرده است. عوامل اجتماعی مانند بیثباتی سیاسی، فقر، و فقدان آموزش دینی صحیح زمینهساز ظهور داعش بودند. دادگاههای کیفری ایران و دیوان کیفری بینالمللی صلاحیت دارند، اما خلأهای قانونی و اجرایی نیازمند اصلاح قوانین داخلی و همکاری بینالمللی است. جبران خسارات مادی و معنوی نیز در هر دو نظام الزامی است، اما موانع اجرایی وجود دارد.
فهرست منابع
احمدی، ع. (2021). تحلیل فقهی اقدامات داعش در خاورمیانه. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
الحسینی، خ. (2022). آثار الإرهاب على المجتمعات المحلية: دراسة حالة الیزیدیین. مجلة الدراسات الاجتماعیة, 15(1), 50-65.
الطیب، أ. (2020). الإسلام والتطرف: منظور فقهی. مطبعة جامعة الأزهر.
رحیمی، م. (2023). سیاست کیفری ایران در قبال تروریسم: چالشها و راهکارها. تهران: انتشارات میزان.
رضایی، س. (2023). مسئولیت مدنی در فقه و حقوق ایران. مجله حقوق تطبیقی, 8(1), 50-65.
علوی، م. (2022). فقه و میراث فرهنگی: بررسی تخریب آثار باستانی توسط داعش. مجله فقه و حقوق اسلامی, 12(2), 60-75.
قاسمی، ر. (2021). خلأهای قانونی در مقابله با تروریسم در ایران. مجله حقوقی بینالمللی, 15(3), 110-130.
قانون آیین دادرسی کیفری. (1392). انتشارات رسمی جمهوری اسلامی ایران.
قانون مجازات اسلامی. (1392). انتشارات رسمی جمهوری اسلامی ایران.
محمدی، ح. (2020). داعش و انحرافات فقهی: بررسی استرقاق در فقه اسلامی. تهران: انتشارات دارالفقه.
موسوی، س. ا. (2020). قواعد فقهی و مسئولیت کیفری در اقدامات داعش. مجله مطالعات فقهی, 10(1), 85-100.
1. Amnesty International. (2022). Justice delayed: Prosecuting ISIS crimes.
2. Garcia, M. (2020). Moral damages in international law: The case of ISIS victims. International Criminal Law Review, 20(3), 60–80. https://doi.org/10.1163/15718123-02003002
3. Hassan, O. (2021). ISIS and the misuse of Islamic jurisprudence. Middle East Journal, 75(1), 120–140. https://doi.org/10.3751/75.1.15
4. International Criminal Court. (2021). Report on crimes committed by ISIS.
5. Johnson, P. (2023). Iran and the ICC: Prospects for accession. International Law Studies, 99(1), 80–95.
6. Smith, J. (2022). ISIS crimes and international humanitarian law. Oxford University Press.
7. United Nations High Commissioner for Human Rights. (2021). Report on human rights violations by ISIS. United Nations.
8. Wilson, E. (2023). Cultural heritage destruction by ISIS: Legal implications. Journal of Cultural Property Law, 25(1), 90–110. https://doi.org/10.1017/jcpl.2023.001
