مسئولیت مدنی دولت در برابر تقصیر ساختاری در نظام اداری؛گذار از تقصیر شخصی به تقصیر سازمانی
الموضوعات : مسئولیت مدنیسهیل دیانتی شالکوهی 1 , قاسم قاسمی بیورزنی 2
1 - دانشجو کارشناس ارشد حقوق خصوصی، گروه حقوق، موسسه آموزش عالی احرار، رشت، ایران.
2 - استادیارالهیات و معارف اسلامی، گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشکده علوم انسانی، واحد رشت،دانشگاه آزاد اسلامی، رشت، ایران.
الکلمات المفتاحية: تقصیر ساختاری, مسئولیت سازمانی دولت, قابلیت انتساب مسئولیت, تضمین حق, عدالت اداری, خطر بدون تقصیر, پاسخگویی اداری, شفافیت نهادی,
ملخص المقالة :
مسئولیت مدنی دولت در نظامهای اداری معاصر، محدود به تقصیر شخصی مأموران نبوده و بهطور فزایندهای ناظر بر نقصها و کاستیهای ساختاری و سازمانی در فرآیند اداره عمومی است. مسئله اصلی این پژوهش، فقدان تبیین منسجم و معیارمند از مبانی تحقق مسئولیت مدنی دولت در قبال تقصیرهای ساختاری در نظام حقوقی ایران و غلبه رویکرد فردمحور در جبران خسارات اداری است؛ رویکردی که با واقعیتهای پیچیده تصمیمگیری جمعی، سیاستگذاریهای کلان و عملکرد نهادی دولت همخوانی ندارد. بخش قابل توجهی از خسارات وارده به شهروندان، نه ناشی از خطای فردی یک مأمور مشخص، بلکه حاصل ضعف نظام نظارت، ناکارآمدی ساختار اداری، فقدان شفافیت و تصمیمات جمعی معیوب است.این پژوهش با روش تحلیلی-توصیفی و با بهرهگیری از منابع دکترین حقوق عمومی، مقررات داخلی، رویه قضایی دیوان عدالت اداری و تحلیل تطبیقی برخی نظامهای حقوقی منتخب انجام شده است. یافتههای تحقیق نشان میدهد که پذیرش مسئولیت مدنی دولت بر مبنای تقصیر ساختاری، علاوه بر تسهیل جبران خسارات اداری، موجب ارتقای عدالت اداری، افزایش پاسخگویی نهادی و تقویت اعتماد عمومی میشود. نتایج همچنین بیانگر آن است که سازوکارهایی نظیر مدیریت ریسک اداری، استانداردهای عملکرد، شفافیت تصمیمات و نظارت بر اموال و دارایی مقامات عمومی، نقش تعیینکنندهای در احراز قصور نهادی و پیشگیری از تداوم خطاهای سازمانی دارند. نوآوری اصلی این پژوهش در ارائه چارچوبی تحلیلی برای بازاندیشی مسئولیت مدنی دولت بر مبنای تقصیر ساختاری، تبیین معیارهای انتساب مسئولیت سازمانی و ارائه پیشنهادهای تقنینی و قضایی مشخص در راستای تضمین حقوق شهروندان و کارآمدسازی نظام اداری ایران است.
1. Ahmadi, A., & Rezaei, N. (2019). Structural defects and state liability. Tehran Comparative Law Journal, 2(1), 89–118.
2. Bell, J. (2021). Administrative justice and the rule of law. Public Law, 2021(3), 421–440.
3. Bell, J., Boyron, S., & Whittaker, S. (2020). Principles of French law (3rd ed.). Oxford University Press.
4. Bovens, M., Goodin, R. E., & Schillemans, T. (2019). The Oxford handbook of public accountability. Oxford University Press.
5. Cane, P. (2018). Administrative law (6th ed.). Oxford University Press.
6. Contini, F., & Mohr, R. (2020). Legal institutions and the protection of rights. European Journal of Legal Studies, 12(1), 1–29.
7. Craig, P. (2021). Administrative law (9th ed.). Oxford University Press.
8. De Smith, S., Woolf, H., & Jowell, J. (2018). Judicial review of administrative action (8th ed.). Sweet & Maxwell.
9. Fairgrieve, D. (2019). State liability in tort: A comparative law study. Oxford University Press.
10. Faure, M., & Hartlief, T. (2019). Financial compensation for victims of catastrophes. Law & Policy, 41(2), 115–139.
11. Harlow, C., & Rawlings, R. (2021). Law and administration (4th ed.). Cambridge University Press.
12. Hashemi, M. (2020). Constitutional law of the Islamic Republic of Iran (Vol. 2). Dadgostar Publishing.
13. Katouzian, N. (2019). Non‑contractual obligations: Civil liability. Enteshar Publishing Company.
14. Luhmann, N. (2018). Risk: A sociological theory. Routledge.
15. Mashaw, J. L. (2018). Accountability and institutional design. Yale Law Journal, 127(6), 1523–1587.
16. Mousavi, S. M. (2022). Analysis of state civil liability for administrative acts. Journal of Public Law Research, 8(1), 113–142.
17. Rostami, H. (2020). Organizational fault and government accountability in Iranian administrative law. Journal of Public Law Studies, 6(3), 77–104.
18. Salimi, M. (2021). Developments in the civil liability of the state in Iranian law. Comparative Law Journal, 4(2), 45–72.
19. Schwarze, J. (2018). European administrative law (2nd ed.). Sweet & Maxwell.
20. Tabatabaei‑Motameni, M. R. (2021). Administrative law: General principles and the administrative system of Iran. Mizan Publishing.
21. Tridimas, T. (2020). The general principles of EU law (3rd ed.). Oxford University Press.
22. Varuhas, J. (2019). Damages for breach of fundamental rights. Oxford Journal of Legal Studies, 39(3), 673–704.
