اثر اشتغال زن بر میزان و ماهیت نفقه در پرتو قانون مدنی و رویه قضایی ایران
الموضوعات : Family Lawمهدیه رضایی 1 , صابر حبیبی 2 , بهنام قنبرپور 3
1 - دانشجوی کارشناسی ارشدحقوق خصوصی، گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی،واحد قائم شهر،دانشگاه آزاد اسلامی، قائم شهر،ایران.
2 - استادیارحقوق خصوصی، گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی،واحد تهران شرق، دانشگاه آزاد اسلامی ، تهران،ایران.
3 - دانشیار فقه و حقوق،گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی،واحد قائم شهر، دانشگاه آزاد اسلامی، قائم شهر، ایران
الکلمات المفتاحية: نفقه, اشتغال زوجه, اذن زوج, نشوز, تمکین, قانون مدنی ایران, حقوق خانواده.,
ملخص المقالة :
نهاد نفقه در نظام حقوقی ایران، بهعنوان یکی از مهمترین تکالیف مالی زوج، بر پایه مبانی فقه امامیه و مواد ۱۱۰۶ تا ۱۱۱۱ قانون مدنی شکل گرفته است. از سوی دیگر، گسترش اشتغال زنان و مشارکت اقتصادی آنان در عرصههای رسمی و غیررسمی طی دهههای اخیر، پرسشهای نوینی را در خصوص نسبت میان «اذن زوج در اشتغال زوجه» و «استحقاق یا سقوط نفقه» برانگیخته است؛ بهویژه در مواردی که اشتغال زن بدون اذن زوج، یا با تعارض عملی با حق تمکین و مصالح خانوادگی همراه میشود. پرسش محوری این است که در چارچوب فقه امامیه و قانون مدنی ایران، اشتغال زوجه ـ با یا بدون اذن زوج ـ تا چه حد میتواند بر استحقاق نفقه تأثیر بگذارد، و رویه قضایی موجود در این زمینه چه راهحلهایی ارائه کرده است.پژوهش حاضر با روش توصیفی–تحلیلی و با بهرهگیری از دادههای کتابخانهای (منابع فقهی، قوانین، رویه قضایی، مقالات و پایاننامهها) میکوشد، نخست مبانی فقهی حاکم بر نفقه، تمکین، قوامیت و اذن زوج را تبیین کند و سپس با تحلیل مواد اصلی قانون مدنی (بهویژه مواد ۱۱۰۲، ۱۱۰۵، ۱۱۰۶، ۱۱۰۸ و ۱۱۱۷) و قوانین مرتبط با حمایت خانواده، تأثیر اشتغال زن را بر ماهیت و میزان نفقه واکاوی نماید. یافتههای اولیه نشان میدهد که در مبانی فقهی و نیز در قانون مدنی ایران، اصل بر عدم تأثیر اشتغال زن ـ بهعنوان یک وضعیت اقتصادی ـ بر استحقاق نفقه است و آنچه میتواند موجب سقوط نفقه شود، «نشوز» به معنای عدم تمکین عام و خاص است.
1. Advisory Opinion No. 7645/900. (2017). Legal Department of the Judiciary of the Islamic Republic of Iran. [In Persian]
2. Arrowsmith, S. (2014). The law of public and utilities procurement: Regulation and reform. London: Sweet & Maxwell.
3. Code Civil Français. (2023). Article 223. Retrieved from https://www.legifrance.gouv.fr
4. Egyptian Personal Status Law. (2000). Official Gazette of Egypt (Al-Waqa’i‘ al-Misriyya).
5. Fawzi, M. A. (2021). Family law reform and women’s employment in Middle Eastern contexts. Arab Law Quarterly, 35(4), 723–746. https://doi.org/10.1163/15730255-BJA10054[In Persian]
6. Horrie, C., & Choudhury, R. (2020). Gender equality and family law in Islamic societies. Cambridge: Cambridge University Press.
7. Islamic Research Academy. (2018). The family in comparative jurisprudence. Cairo: Al-Azhar Al-Sharif. [In Persian]
8. Izadifard, M., Rahmani, A., & Akbari, Z. (2014). An examination of the impact of women’s employment on entitlement to maintenance in jurisprudence and Iranian law. Legal Research Journal, 6(2), 45–68. [In Persian]
9. Jafari, F. (2021). A field study on employment and maintenance of housewives in Mazandaran Province. Tehran: Institute for Social Research, University of Tehran. [In Persian]
10. Jafari Langroudi, M. J. (2019). Legal terminology. Tehran: Ganj-e Danesh. [In Persian]
11. Katouzian, N. (2013). Family law (Vol. 1). Tehran: Enteshar Joint Stock Company. [In Persian]
12. Mohammadi Ghaeni, S. (2022). An analysis of the impact of women’s employment on the maintenance pattern in Iran’s family system. Journal of Women and Family Legal Studies, 12(3), 95–118. [In Persian]
13. Mousavi Bojnourdi, S. M. (2023). Maqasid jurisprudence in the family law system. Qom: Dar Rah-e Haq Institute. [In Persian]
14. Norouzi, S. (2024). A sociological analysis of Article 1117 of the Civil Code and its relationship with women’s employment in contemporary Iran. Tehran University Journal of Comparative Law, 19(2), 180–205. [In Persian]
15. Pourghasemi, S. (2022). A comparative analysis of women’s occupational independence and qiwamah in Iranian and French law. Women and Family Legal Research, 13(2), 65–87. [In Persian]
16. Qaeni-Nejad, M. (2021). The jurisprudence of family policy in Imam Khomeini’s thought. Qom: Boostan-e Ketab. [In Persian]
17. Roshan, S., Mohammadi, F., & Nikzad, A. (2015). An analysis of Iranian judicial practice regarding maintenance of working women. Family Law Quarterly, 2(1), 23–48. [In Persian]
18. Seyfzadeh, A. (2023). Jurisprudential foundations of social policy in Islam. Qom: Research Institute of Hawza and University. [In Persian]
19. Statistical Center of Iran. (2023). Report on women’s economic participation in 2022. Retrieved from https://www.amar.org.ir
20. Tehran General Judiciary. (2023). Compilation of unifying precedents and advisory opinions on family matters (1991–2023). Tehran: Mizan Publications. [In Persian]
21. UN Women. (2022). Gender equality in family law systems: Regional trends in the MENA. New York: UN Publications.
22. United Nations. (1966). International Covenant on Civil and Political Rights, Article 23. Retrieved from https://www.ohchr.org
23. empowerment. Washington, D.C.: World Bank Publications. https://doi 2021: Measuring economic empowerment. Washington, D.C.: World Bank Publications. https://doi.org/10.1596/978-1-4648-1672-4
