ریشه و دلایل خودکشی در جامعه ایرانی: مروری بر پیمایشهای ملی (1381 الی 1404)
الموضوعات : پژوهش مسائل اجتماعی ایران
طاها عشایری
1
,
علی میرزاپور
2
1 - دانشیار گروه جامعه¬شناسی، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران
2 - دانشجوی کارشناسی ارشد جامعهشناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران
الکلمات المفتاحية: خودکشی, سرمایه اجتماعی, دینداری, نابرابری طبقاتی, انزوای اجتماعی.,
ملخص المقالة :
خودکشی به عنوان یک آسیب اجتماعی پیچیده، ناشی از تعامل عوامل چندبُعدی است که در جامعه ایرانی، روند روزافزونی دارد. این پژوهش با هدف تبیین و تحلیل نظاممند عوامل اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و روانی مؤثر بر گرایش به خودکشی در ایران انجام شده است. روش تحقیق، فراتحلیل کمّی بود که با جستوجوی سیستماتیک در پایگاههای اطلاعاتی SID، Magiran و IranDoc، 32 مطالعه معتبر در بازه زمانی 1381 تا 1404 انتخاب شد. دادهها با نرمافزارهای CMA نسخه 3 و با استفاده از مدل اثرات تصادفی تحلیل شد. یافتهها نشان داد که عوامل اجتماعی (اختلافات خانوادگی، مصرف موادمخدر، سرمایه اجتماعی، فشارهای اجتماعی، محرومیت اجتماعی و سابقه رفتار انحرافی)، فرهنگی (سرمایه فرهنگی، مصرف رسانهای، سبک زندگی پرخطر، دینداری، سواد و آگاهی فرهنگی)، اقتصادی (نابرابری طبقاتی، بیکاری، بیثباتی اقتصادی و تورم) و عوامل روانی (انزوای اجتماعی، اعتماد به نفس، امیدواری اجتماعی و احساس ارزشمندی) در گرایش به خودکشی طی سالهای 1381-1404 تأثیرگذار بوده است. نتیجهگیری نشان داد که مداخلات پیشگیرانه باید بر تقویت سرمایههای اجتماعی و فرهنگی (بهویژه دینداری و شبکههای حمایتی) و کاهش عوامل خطر ساختاری (نابرابری، انزوا و سبک زندگی پرخطر) متمرکز شوند.
آذریمهر، علیاکبر (1403) مطالعه جامعهشناختی اقدام به خودکشی و عوامل مؤثر بر آن در بین نوجوانان و جوانان شهرستان باغملک در سال 1402، پایاننامه کارشناسی¬ارشد جامعهشناسی، استادراهنما جعفر کردزنگنه، دانشگاه پیام نور استان خوزستان، مرکز پیام نور آبادان، دانشکده علوم اجتماعی.
اسدی، مریم (1403) عوامل مؤثر بر گرایش به خودکشی در نوجوانان 13 تا 18 ساله شهرستان ماهنشان، پایاننامه کارشناسی¬ارشد روان¬شناسی، استادراهنما امیرمحدیان خراسانی، گروه روانشناسی مؤسسه آموزش عالی آرمان رضوی.
ایار، علی و ولی پیری (1389) «بررسی رابطه بین احساس آنومی و افکار خودکشانه (مطالعه تجربی دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی واحد دره شهر)»، مجموعه مقالات اولین همایش ملی خودکشی، علل، پیامدها، تهران.
ایزدیراد، حسین و مهدی زنگنه بایگی و فرشته نارویی و پریسا محمدی (1404) «بررسی اپیدمیولوژیک عوامل مؤثر در خودکشی در حوزه تحت پوشش دانشگاه علوم پزشکی زاهدان سال 1402»، مجله پایش، سال بیست¬وچهارم، شماره 3، صص 399-407.
https://payeshjournal.ir/search.php?slc_lang=fa&sid=1.
بیروان، حسین و مرضیه مرجانی (1401) بررسی عوامل مؤثر بر افکار و اقدام به خودکشی دختران زیر هجده سال مراجعهکننده به بیمارستان امام رضا(ع) مشهد، پایاننامه کارشناسی¬ارشد روانشناسی، استاد راهنما حسین بهروان، مؤسسه آموزش عالی آرمان رضوی.
لک، نیلوفر (1401) عوامل مؤثر بر خودکشی جوانان شهرستان دورود، پایاننامه کارشناسی¬ارشد جامعهشناسی، استادراهنما غلامرضا تاجبخش، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آیتاللهالعظمی بروجردی(ره).
ترابی، علی (1388) بررسی عوامل مؤثر در خودکشی در شهرستان بویراحمد، پایاننامه کارشناسی ارشد جامعهشناسی، استاد راهنما شهرام ابراهیمی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شیراز.
جنگجوی حسنکهل، فائزه (1401) بررسی نگرش دانشجویان دانشگاه تبریز نسبت به خودکشی و عوامل مؤثر بر آن، پایاننامه کارشناسی¬ارشد جامعهشناسی، استاد راهنما کمال کوهی، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز.
جهانی¬دولت¬آباد، اسماعیل و طاها عشایری و محمد شیری (1402) «بررسی رابطه شاخصهای کلان اقتصادی با نرخ خودکشی در استانهای کشور: تحلیل ثانویة آمارهای 1390-1400»، پژوهشهای راهبردی مسائل اجتماعی ایران، سال سوم، شماره 42، صص 41-62.
10.22108/srspi.2023.138482.1921.
چشفر، وحید (1391) بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر نگرش نسبت به خودکشی در میان نوجوانان شهرستان آبدانان، پایاننامه کارشناسی¬ارشد جامعهشناسی، استادراهنما لیلا یزدانپناه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان.
حکمت، عزیز (1388) بررسی عوامل اجتماعی و فرهنگی مؤثر بر گرایش به خودکشی زنان (مورد مطالعه: شهر پیرانشهر)، پایاننامه کارشناسی¬ارشد جامعهشناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز.
رحمانی، سیفالله و افتخار رحیمی (1404) «پیشبینی گرایش به خودکشی بر اساس سبکهای دلبستگی و صفات تاریک شخصیت با نقش میانجی حمایت اجتماعی ادراکشده در دانشجویان دانشگاه فرهنگیان»، نشریه پژوهشهای روانشناسی اجتماعی، شماره 58، صص 17-36.
https://doi.org/10.22034/spr.2025.495184.2047.
رستمی، روحالله و نسرین قاسمآبادی (1403) بررسی رابطه بین ساختار خانوادگی و نشخوار فکری با اقدام به خودکشی نوجوانان 13-18 ساله مراجعهکننده به بیمارستانهای استان هرمزگان، پایاننامه کارشناسی¬ارشد روان¬شناسی، استاد راهنما روحاله رستمی، مرکز پیام نور قشم، دانشگاه پیام نور استان هرمزگان.
رسولزادهاقدم، صمد و موسی سعادتی (1394) «بررسی توصیفی عوامل مؤثر بر اقدام به خودکشی در بین شهروندان استان آذربایجانشرقی»، فصلنامه دانش انتظامی آذربایجان شرقی، سال پنجم، شماره 1 (پیاپی 16)، صص 109- 128.
http://eastaz.jrl.police.ir/article_13900.html.
رئوفکیش، علی (1391) عوامل اجتماعی، اقتصادی و روانی مرتبط با خودکشی در شهرستان گیلانغرب، پایاننامه کارشناسی¬ارشد، استادراهنما عالیه شکربیگی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.
زیوری طباطبایی، اعظمالسادات (1389) بررسی عوامل مؤثر بر اقدام به خودکشی با تأکید بر حمایت اجتماعی، پایاننامه کارشناسی¬ارشد، استادراهنما اکبر شریفیان، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی.
سزاوار، فرزانه (1402) تأثیر عوامل اقتصادی و اجتماعی بر رفتار خودکشی افراد جامعه در ایران (با تأکید بر ریسک و بیثباتیهای اقتصادی)، پایاننامه کارشناسی¬ارشد روان-شناسی، استادراهنما منیژه فیروزی، دانشکده روان¬شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه تهران.
عارفی، مرضیه (1381) «بررسی میزان خودکشی در سطح استان آذربایجان غربی بین سالهای 1377 و 1378 و دستیابی به برخی از متغیرهای اثرگذار بر آن»، مجله روانشناسی و علوم تربیتی، سال سی¬ودوم، شماره 1، صص 141-162.
https://journal.ut.ac.ir/article_10624.html.
علیوردینیا، اکبر (1389) «انسجام منزلتی و خودکشی زنان؛ نظریه گیبس و مارتین»، مجله علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی مشهد، شماره 4، صص 143-154.
https://doi.org/10.22067/jss.v0i0.3094.
فتحی، سحر (1403) بررسی عوامل مؤثر بر پیشبینی ایدهپردازی خودکشی در نوجوانان با تأکید بر نظریه سیستمی، پایاننامه کارشناسی¬ارشد روان¬شناسی، استادراهنما فریبا تابعبردبار، مرکز پیام نور شیراز، دانشگاه پیام نور استان فارس.
فیض، محمدحسین (1403) تبیین عوامل مؤثر بر افکار خودکشی در معتادین مرد مراجعهکننده به مراکز ترک اعتیاد شهر قم، پایاننامه کارشناسی¬ارشد روان¬شناسی، استادراهنما هوشنگ گراوند، مؤسسه آموزش عالی طلوع مهر، قم.
کدیوری، راحله (1399) بررسی خصوصیات اقدام به خودکشی و ارتباط آن با سابقه خانوادگی خودکشی در بیمارستانهای شهید بهشتی تفت و شاه ولی یزد در سال 98-99، رساله دکتری حرفهای پزشکی، استادراهنما حمید اولیایی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد یزد.
کسبی، زیبا (1397) بررسی شیوع مصرف مواد و تمایل به خودکشی در سربازان شهرستان بندرعباس، پایاننامه کارشناسی¬ارشد، استادراهنما کبری حاجعلیزاده، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بندرعباس.
مرادی، علیرضا و رحیم مرادی و احسان مصطفوی (1391) «بررسی میزان و عوامل مرتبط با خودکشی در شهرستان بهار»، تحقیقات علوم رفتاری، سال دهم، شماره 1، صص 10-27.
20.1001.1.17352029.1391.10.1.7.1.
منتی، رستم (1397) تبیین جامعهشناختی عوامل مؤثر بر خودکشی در استان ایلام، رساله دکتری تخصصی جامعهشناسی مسائل اجتماعی ایران، استاد راهنما محسن نیازی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه کاشان.
منحصر، رقیه (1401) ارزیابی خطر خودکشی در بین دختران نوجوان و عوامل مؤثر بر آن، پایاننامه کارشناسی¬ارشد روانشناسی، استادراهنما آزیتا امیرفخرایی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بندرعباس.
موسوی، فریبا و حمیرا سجادی و حسن رفیعی و آوان فیضی (1387) «برخی عوامل خانوادگی مرتبط با اقدام به خودکشی»، فصلنامه رفاه اجتماعی، سال هفتم، شماره 27، صص 53-72.
http://refahj.uswr.ac.ir/article-۱-۲۰۱۵-fa.html.
وفایی، ابوذر و کامران دولتیاریان (1404) «تحلیل ساختاری عوامل مؤثر بر رفتار پرخطر خودکشی در شهر نورآباد لرستان»، فصلنامه جغرافیا و برنامهریزی شهری، سال پانزدهم، شماره 58، صص 89-110.
https://faculty.kashanu.ac.ir/vafaei/fa/articlesInPublications/18335.
همدانی، امیرحسین (1401) «بررسی ارتباط حمایت اجتماعی با افکار خودکشی در جامعه ایران؛ نقش میانجی اضطراب کووید-19، پایان نامه کارشناسی ارشد روانشناسی، استادراهنما علی مشهدی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه فردوسی مشهد.
Arafat, S. M. Y. & Kar, S. K. (2025) Social structure and suicidal behavior. In S. M. Y. Arafat & S. K. Kar (Eds.), Ecological and social determinants of suicidal behavior (pp. 47–61). Springer Nature Singapore Pte Ltd.# https://psycnet.apa.org/record/2026-65846-002.
Birmingham and Solihull Mental Health Foundation Trust (2018) Serious incident overview. (Accessed July 1, 2020).
https://www.cqc.org.uk/provider/RXT/inspection-summary.
Bursztein, C., & Apter, A. (2009) Adolescent suicide. Current Opinion in Psychiatry, 22(1), 1–6.
https://www.ovid.com/00001504-200901000-00002.
Centers for Disease Control and Prevention (2024) Facts about suicide. Retrieved from.
https://www.cdc.gov/suicide/facts/index.html.
Conner, K. R., Bridge, J. A., Davidson, D. J., Pilcher, C., & Brent, D. A. (2019) Meta-analysis of mood and substance use disorders in proximal risk for suicide deaths. Suicide and Life-Threatening Behavior, 49(1), 278–292.
https://doi.org/10.1111/sltb.12417.
Douglas, J. (2015) Social meanings of suicide. Princeton University Press. 60-89. https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9781400868117/html?srsltid=AfmBOooXmX8_MyfZNRLTFy3X_UJ6UmQCS6Mxm7WG-qybT5kRb2fhBGhY.
Durkheim, É. (1897) Le suicide. In Étude de sociologie. Felix Alcan.
Elnour, A. A., & Harrison, J. (2009) Suicide decline in Australia: Where did the cases go? Australian and New Zealand Journal of Public Health, 33(1), 67–69. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1326020023006805.
Fei, W. (2010) Suicide and justice: A Chinese perspective. Routledge.
https://doi.org/10.4324/9780203849033.
Gallagher, K., Phillips, G., Corcoran, P., Platt, S., McClelland, H., O’Driscoll, M., & Griffin, E. (2025) The social determinants of suicide: An umbrella review. Epidemiology Review, 47(1), mxaf004.
https://doi.org/10.1093/epirev/mxaf004.
Gatov, E., Kurdyak, P., Sinyor, M., Holder, L., & Schaffer, A. (2018) Comparison of vital statistics definitions of suicide against a coroner reference standard: A population-based linkage study. Canadian Journal of Psychiatry, 63(3), 152–160. https://doi.org/10.1177/0706743717727243.
Hill, C., & Cook, L. (2011) Narrative verdicts and their impact on mortality statistics in England and Wales. Health Statistics Quarterly, 49(1), 81–100.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21372846.
Jones, R. A. (1986) Émile Durkheim: An introduction to four major works. Sage Publications.
https://archive.org/details/emiledurkheimint0000jone.
Kaya, N. (2014) The relationship of suicide probability to problem solving skills, social support and self esteem in adolescence period [Master’s thesis, Near East University]. Khan, A., Leventhal, R. M., Khan, S., & Brown, W. A. (2002) Suicide risk in patients with anxiety disorders: A meta-analysis of the FDA database. Journal of Affective Disorders, 68(2–3), 183–190.
https://doi.org/10.1016/S0165-0327(00)00354-8.
King, C. A., & Merchant, C. R. (2008) Social and interpersonal factors relating to adolescent suicidality: A review of the literature. Archives of Suicide Research, 12(3), 181–196. https://doi.org/10.1080/13811110802101203. Lopez-Castroman, J., Guillaume, S., Olie, E., Jaussent, I., Baca-Garcia, E., & Courtet, P. (2015) The additive effect on suicidality of family history of suicidal behavior and early traumatic experiences. Archives of Suicide Research, 19(2), 275–283.
https://doi.org/10.1080/13811118.2014.915778.
Maloku, A. (2020) Theory of differential association. Academic Journal of Interdisciplinary Studies, 9(1), 170-178.
https://doi.org/10.36941/ajis-2020-0015.
Meda, N., Angelozzi, L., Poletto, M., Patane’, A., Zammarrelli, J., Slongo, I., Sambataro, F., & De Leo, D. (2025) How many people die by suicide each year? Not 727,000: a systematic review and meta-analysis of suicide underreporting across 71 countries over 122 years. Frontiers in Psychiatry, 16, 1609580.
https://doi.org/10.3389/fpsyt.2025.1609580.
National Institute of Mental Health (2025) Suicide. Retrieved from https://www.nimh.nih.gov/health/statistics/suicide.
Nock, M. K. (2009) Why do people hurt themselves? New insights into the nature and functions of self-injury. Current Directions in Psychological Science, 18(2), 78–83.
https://doi.org/10.1111/j.1467-8721.2009.01613.x.
O’Carroll, P. W., Berman, A. L., Maris, R. W., Moscicki, E. K., Tanney, B. L., & Silverman, M. M. (1996) Beyond the tower of Babel: A nomenclature for suicidology. Suicide and Life-Threatening Behavior, 26(3), 237–252.
https://doi.org/10.1111/j.1943-278X.1996.tb00275.x.
Odejimi, O., Webb, K., Bagchi, D., & Tadros, G. (2021) Root causes of deaths by suicide among patients under the care of a mental health trust: thematic analysis. BJPsych Bulletin, 45(3), 140-145.
https://doi.org/10.1192/bjb.2020.66.
Ohberg, A., & Lonnqvist, J. (1998) Suicides hidden among undetermined deaths. Acta Psychiatrica Scandinavica, 98(3), 214–218. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9761408.
Papyrus UK. (2020) New high court judgement.
https://papyrus-uk.org/new-high-court-judgement-on-suicide-rulings-will-save-young-lives/ (Accessed February 19, 2020).
Reseland, S., Le Noury, J., Aldred, G., & Healy, D. (2008) National suicide rates 1961–2003: Further analysis of Nordic data for suicide, autopsies and ill-defined death rates. Psychotherapy and Psychosomatics, 77(2), 78–82. https://doi.org/10.1159/000112883.
Rockett, I. R. H., Hobbs, G., De Leo, D., Stack, S., Frost, J. L., & Ducatman, A. M. (2010) Suicide and unintentional poisoning mortality trends in the United States, 1987-2006: two unrelated phenomena? BMC Public Health, 10, 705. https://doi.org/10.1186/1471-2458-10-705.
Shabani, A., & Maloku, A. (2019) Tema të përzgjedhura nga patologjia sociale. Kolegji Iliria, pp 100-171..
Shojania, K. G., Burton, E. C., McDonald, K. M., & Goldman, L. (2003) Changes in rates of autopsy-detected diagnostic errors over time: A systematic review. JAMA, 289(21), 2849.
https://doi.org/10.1001/jama.289.21.2849.
Snowdon, J., & Choi, N. G. (2020). Undercounting of suicides: Where suicide data lie hidden. Global Public Health, 15(12), 1894–1901.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32744898.
The National Confidential Inquiry into Suicide and Safety in Mental Health. (2018) Annual report 2018.
Tøllefsen, I. M., Hem, E., & Ekeberg, Ø. (2012) The reliability of suicide statistics: A systematic review. BMC Psychiatry, 12(1), 9.
https://doi.org/10.1186/1471-244X-12-9.
World Health Organization (2019) Suicide. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/suicide (Accessed November 15, 2019).
World Health Organization (2023) Suicide prevention. Retrieved from https://www.who.int/health-topics/suicide.
World Health Organization (2024) Suicide data quality. https://www.who.int/teams/mental-health-and-substance-use/data-research/suicide-data-quality (Accessed December 17, 2024).
World Health Organization (2024) Suicide mortality rate (per 100–000 population). https://data.who.int/indicators/i/F08B4FD/16BBF41 (Accessed October 24, 2024).
World Health Organization (2025) Suicide worldwide in 2021: Global health estimates.
https://www.who.int/publications/i/item/9789240110069 (Accessed June 16, 2025).
Wray, M., Colen, C., & Pescosolido, B. A. (2011) The sociology of suicide. Annual Review of Sociology, 37(1), 503–528.
https://doi.org/10.1146/annurev-soc-081309-150058.
