رهیافت فلسفی در معادشناسی قرآنی؛ کاربست علل اربعه در تفسیر آیات معاد بر اساس المیزان
الموضوعات : مطالعات حوزه فلسفه و حکمت اسلامی
محمدرضا نقیه
1
,
مصطفی شریفیان
2
,
مهدی گنجور
3
1 - استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، اصفهان، ایران
2 - دانشجوی دکتری حکمت متعالیه، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
3 - دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
الکلمات المفتاحية: المیزان, علیت, علل اربعه, تفسیر فلسفی, معادشناسی,
ملخص المقالة :
علامه طباطبایی سراسر کتاب تکوین (نظام هستی) و کتاب تدوین (قرآن کریم) را مبتنی بر اصل علیت و فروع آن دانسته و نادیدهانگاری و انکار آن را مستلزم بطلان جمیع حقایق عقلی و احکام عملی میشمارد که خود، آسیب جدی در فهم و تفسیر معارف دینی در پی دارد. انگارۀ محوری در نوشتار حاضر اینست که علل اربعۀ فلسفی نقشی جدی و وسیع در تفسیر آیات معاد در المیزان داشته و علامه آن را در نظامشناسی و تبیین احکام عالم دنیا و آخرت بکار گرفته است؛ بنابرین مراقب است که احکام مختص به مادیات و جنبۀ دنیوی موجودات را به نحوۀ وجود اخروی آنها تعمیم و سرایت ندهد. در همین راستا، موارد استعمال علل مذکور در معادشناسی المیزان و نحوۀ کاربست آن در تفسیر این آیات، جانمایی و تبیین شده است. حقانیت خلقت و افعال الهی، ضرورت معاد، عمومیت معاد موجودات، حشر جمعی آنها، گسترۀ حُسن خلقت، نقش علل طولی در رفع تنافی ظاهری میان آیات، جایگاه هر یک از وحدت یا کثرت نوعی صورت انسانی، مسلک نتایج اعمال، ملاکشناسی سعادت، شقاوت، درکات و درجات انسان، حقیقت فنای جهان، حقیقت پدیدۀ قبضروح، وحشت، فزع، نفخ صور، صعقه، بعث و موارد دیگر، ازجمله مباحث معادشناختی است که علل چهارگانه در تفسیر و تبیین آنها نقش داشته و در این نوشتار مورد تأمل قرار گرفتهاند.
قرآن مجید، ترجمۀ محمدمهدی فولادوند.
ابنابیالحدید، عبدالحمید (1404ق) شرح نهجالبلاغه، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قم: کتابخانۀ آیتالله مرعشی نجفی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1374) تفسیر المیزان، ترجمۀ سیدمحمدباقر موسوی همدانی، قم: انتشارت اسلامی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1387الف) اصول فلسفهرئالیسم، قم: بوستان کتاب.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1387ب) انسان از آغاز تا انجام، ترجمه و تعلیقات صادق لاریجانی، قم: بوستان کتاب.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1390) رسائل توحیدی، قم: بوستان کتاب.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1430ق) المیزان فی تفسیر القرآن، قم: ذویالقربی.
قوامصفری، مهدی (1394) نظریۀ صورت در فلسفه ارسطو، تهران: حکمت.
کرد فیروزجایی، یارعلی (1396) حکمت مشاء، قم: حکمت اسلامی.
کردفیروزجایی، یارعلی (1386) نوآوریهای فلسفه اسلامی، قم: مؤسسه امامخمینی (ره).
مصباحیزدی، محمدتقی (1387) آموزش فلسفه، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
ملاصدرا (1380) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج2: تصحیح و تحقیق مقصود محمدی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
