تحلیلی بر شاخصهای چیدمان فضایی فضاهای بینابینی در بناهای تاریخی عصر صفویه (مطالعة موردی: مسجد امام اصفهان، خانة اخوان حقیقی و مجموعة گنجعلیخان کرمان)
الموضوعات : Islamic Architecture
مهرداد ماهی خامنه
1
,
حسین مرادی نسب
2
,
حامد شیخ طاهری
3
1 - دانشجوی دکتری، گروه معماری، دانشکده معماری، واحد سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان، ایران
2 - دانشیار گروه معماری، واحد سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان، ایران
3 - استادیار گروه معماری، دانشکده فنی و مهندسی گرمسار، واحد سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان، ایران
الکلمات المفتاحية: معماری صفوی, فضاهای بینابینی, سازماندهی فضایی, نحو فضا و چیدمان فضایی.,
ملخص المقالة :
در معماری دورة صفوی، فضاهای بینابینی را نباید صرفاً گذرگاههای عملکردی قلمداد کرد، بلکه این فضاها بهمثابة سازوکارهایی ساختاری برای تولید معنا، سازماندهی دقیق روابط اجتماعی و پاسخگویی هوشمندانه به شرایط اقلیمی عمل میکردند. پژوهش حاضر با هدف تبیین این نقش ساختاری و نشان دادن چگونگی بازتاب جهانبینی صفوی در پیکربندی فضا، سه نمونة شاخص را مورد بررسی هدفمند قرار میدهد: خانة حقیقی به عنوان نشاندهندۀ عرصة خصوصی، مسجد امام اصفهان به منزلة فضای عمومی آیینی و مجموعة گنجعلیخان کرمان به عنوان یک مجموعة نیمهعمومی و شهری. روششناسی این تحقیق بر رویکردی ترکیبی استوار است که خوانش تاریخی - تفسیری را با تحلیل دقیق پیکربندی فضایی، مبتنی بر نظریة نحو فضا تلفیق میکند. بدین منظور، پلان بناها بازخوانی شده، در نرمافزار Depthmap X تحلیل گردیده و شاخصهای کلیدی اتصال، ادغام در سطوح محلی و کلی و میانگین عمق، به عنوان سنجههای عینی و اصلی به کار گرفته شدهاند. نتایج تحلیلهای صورتگرفته، نشاندهندة آن است که فضاهای مرکزگرا، بهویژه حیاطها و ایوانها، در هر سه تیپولوژی با بالاترین مقادیر ادغام و اتصال و کمترین میزان عمق، بهمثابة گرههای اصلی برای تعاملات اجتماعی، برگزاری آیینها و سازماندهی الگوی حرکت عمل میکنند. در مقابل، فضاهای پیرامونی با ادغام و اتصال کمتر و عمق فضایی بالاتر، قلمروهای خصوصی و حریممند را تشکیل میدهند. این الگوی دوگانة سلسلهمراتبی در مقیاس خانه، مسجد و مجموعة شهری تکرار شده و بیانگر وجود منطق ساختاری مشترک در معماری صفوی است. تفسیر ترکیبی دادههای نحوی و خوانش فرهنگی - نمادین، بیانگر همپوشانی شاخصهای کمّی نحو فضا با لایههای معنایی است. برای مثال، ادغام بالای ایوان ورودی مسجد امام، به طور همزمان با تجربة دعوت، هدایت نگاه به آسمان و مفهوم آستانهسازی قدسی انطباق مییابد. بر پایة مدل مفهومی نهایی، فضاهای بینابینی در معماری صفوی یک نظام همزمان کالبدی، اقلیمی و معنامحور را ایجاد میکنند که در آن، معماری به زبانی سازمانیافته برای تولید و توزیع معنا، منزلت و تجربة قدسی تبدیل میشود.
اسکندری، آراد (۱۳۹۸) معماری ایرانی در عصر صفوی، چاپ اول، تهران، پورصائب.
برخوردار، بابک و لیلا زارع و سیدمصطفی مختاباد امرئی (۱۴۰۰) «بازخوانی نقش هویت اجتماعی در ساخت فضای جمعی (نمونه مورد مطالعه: میدان نقش جهان اصفهان بهمثابۀ فضای جمعی عصر صفوی)»، منظر، سال سیزدهم، شماره ۵۶، صص30-43.
https://doi.org/10.22034/manzar.2021.265457.2108.
بنیانی، فاطمه و کاظم معمار ضیا و امین حبیبی و کاوه فتاحی (۱۳۹۷) «پیوستگی فضایی در گذار از فضای باز به بسته»، اندیشه معماری، سال دوم، شماره ۴، صص 63-76.
10.30479/at.2018.1539.
پنجهپور، هدیه (۱۴۰۱) «تأثیر کالبد ساختاری میادین دوره صفوی در ارتقای تعاملات و پایداری اجتماعی (نمونه موردی: میدانهای تاریخی میدان نقش جهان اصفهان و میدان گنجعلیخان کرمان)»، معماریشناسی، سال بیست¬وسوم، شماره ۵، صص 75-89.
https://memarishenasi.ir/fa/archive.php?pid=562&rid=25.
پیرنیا، محمدکریم و غلامحسین معماریان (۱۳۹۴) سبکشناسی معماری ایرانی، چاپ شانزدهم، تهران، معماریان.
حائری، محمدرضا (۱۳۸۸) نقش فضا در معماری ایران: هفت گفتار درباره زبان و توان معماری، چاپ اول، تهران، دفتر پژوهشهای فرهنگی. حبیبی، سیدمحسن (۱۳۹۵) از شار تا شهر: تحلیلی تاریخی از مفهوم شهر و سیمای کالبدی آن: تفکر و تأثر، چاپ پانزدهم، تهران، دانشگاه تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ.
خسروی، مولود (۱۳۹۹) «چوگان و نقش جهان؛ واکاوی دوباره فرهنگ و هویت معماری ایرانی - اسلامی»، معماری و شهرسازی ایران، سال یازدهم، شماره ۲، صص 253-273.
doi: 10.30475/isau.2020.147682.1086.
دری، علی و غلامرضا طلیسچی (۱۳۹۶) «تبیین شفافیت ساختار فضایی معماری ایران در دوره صفویه (مطالعه موردی: کوشک هشتبهشت و مسجد امام اصفهان)»، مطالعات شهر ایرانی اسلامی، سال هفتم، شماره ۲۷، صص ۴1-۵۰
. https://www.sid.ir/FileServer/JF/24213962704.pdf.
رستمی قلعهلانی، مجید و الهام بختیاریمنش (۱۴۰۰) «بررسی رابطه درون - بیرون و سیر تحولات آن در مساجد ایران (از آغاز تا دوران صفوی)»، معماری اقلیم گرم و خشک، سال نهم، شماره ۱۳، صص ۱۱9-۱۳۸ .
doi: 10.29252/ahdc.2021.16054.1503.
حائری، محمدرضا (۱۳۸۸) نقش فضا در معماری ایران: هفت گفتار درباره زبان و توان معماری، تهران، دفتر پژوهشهای فرهنگی.
رسولپور، هژیر (۱۴۰۰) خوانش معمارانة فضا، چاپ اول، تهران، انتشارات شهرسازی.
روحالامین، سارا و محسن افشاری (۱۴۰۳) «واکاوی ویژگیهای ترکیبکنندههای فضایی در حوضخانه خانههای تاریخی اصفهان (دورههای صفوی و قاجار »، مطالعات شهر ایرانی - اسلامی، سال پنجاه¬ودوم، شماره 14، صص 57-85.
http://iranculturalstudies.com/index.php?route=product/product&product_id=215.
زارعی، محمدابراهیم و زهره سلطانمرادی (۱۳۹۵) «بررسی ارتباط ثبات سیاسی با مدیریت آب در اصفهان صفوی»، تاریخ اسلام و ایران (دوره جدید)، سال بیست¬وششم، شماره ۳۱ (پیاپی ۱۲۱)، صص 100-102.
https://doi.org/10.22051/hii.2016.2517.
سالاری، علیاصغر (۱۳۹۹) هنر معماری از صفوی تا معاصر، تهران، راویان میراث کهن.
شیرازپور، پگاه و فرح حبیب و نسیم اشرافی (۱۴۰۲) «بازخوانی مفهوم «وصال» در معماری فضاهای بینابینی مساجد (شیعی) ساختهشده در دوره صفوی شهر اصفهان»، مطالعات هنر و معماری اسلامی، (مجلۀ منتشرشده در SID)، صص 160-19، قابل دسترسی در: https://www.sid.ir/paper/1362592/fa .
صالح، علی (۱۳۹۹) «تحلیل و بررسی معماری عصر صفویه»، مطالعات علوم اسلامی انسانی، سال دوم، شماره ۳۷، صص 142-148.
میرسلامی، مهسا (1401) تحلیل گونهشناسی فضاهای بینابینی در سلسلهمراتب کالبد معماری مساجد و نقش آن بر ساز وکار رفتاری (مطالعه موردی: عرصههای بینابینی مساجد قزوین)، مطالعات جامع در مدیریت شهری، ۳(۱۰)، صص 44-55.
doi: CSUM-2304-1076.
علیزاده، سیامک (۱۳۹۱) «بررسی و فنشناسی تحول هنر نقاشی در دوره اول قاجاری (با اشاره به خانههای تاریخی اصفهان از جمله خانه حقیقی)»، نگره، سال ششم، شماره ۲۲، صص 45-62.
https://negareh.shahed.ac.ir/article_49.html#ar_info_pnl_cite.
فتحیزاده، مجید (۱۳۹۹) «تحلیل عوامل مؤثر بر شکلگیری گره درودگری در معماری خانههای تاریخی ایران (نمونه: خانه حقیقی اصفهان)»، فصلنامه هنرهای صناعی ایران، سال دوم، شماره ۴، صص 99-118.
doi:10.22052/3.2.61.
فلامکی، محمدمنصور (۱۳۹۲) شکلگیری معماری در تجارب ایران و غرب، چاپ سوم، تهران، فضا (وابسته به مؤسسه علمی و فرهنگی فضا).
کرمانی، فریبا (۱۴۰۳) میدان صفوی: نمود بینش و منش فرمانروا، از میدانهای شاهی تا میدان گنجعلیخان، دوفصلنامه علمی مطالعات معماری ایران.
doi:10.22052/jias.2024.253822.1260.
کریمزاده، جمشید و جمالالدین مهدینژاد درزی و باقر کریمی (۱۴۰۰) «سنجش عملکرد عناصر اقلیمی خانههای سنتی بافت تاریخی شیراز با رویکرد آسایش حرارتی (موردپژوهی: ایوان)»، مطالعات معماری ایران، سال دهم، شماره ۲۰، صص 89-115. doi: 10.22052/jias.2022.111875.
کریمی، مطهره و نیلوفر حسینپور توانی و مهسا دلشاد سیاهکلی (۱۳۹۹) «مطالعة تطبیقی فضای بینابین در معماری ایران و جهان»، معماریشناسی، سال سوم، شماره ۱۷، صص ۴3-۵۵.
https://ensani.ir/fa/article/447084.
کنبی، شیلا (۱۳۸۸) هنر و معماری صفویه، چاپ دوم، تهران، فرهنگستان هنر، مؤسسه هنری متن.
کیانی دهکیانی، غلامرضا (۱۴۰۲) «اصفهان شهر نظاره: بازشناسی معماری نظرگاهی صفوی»، باغ نظر، سال بیستم، شماره ۱۲۵، صص 5-۲۲.
doi: 10.22034/bagh.2023.376585.5307 .
محبوبی، قربان و سیدمصطفی مختاباد امریی و ایرج اعتصام و مصطفی عطار عباسی (۱۳۹۷) «هم¬زیستی درون و برون معماری در اَرسن نقش جهان»، باغ نظر، سال پانزدهم، شماره ۵۸، صص 51-64.
https://www.bagh-sj.com/article_59577.html.
مهردوست، مجیدرضا (1388) گزارش تصویری مأموریت اصفهان و کاشان، شمسه.
https://shamseh.aqr-libjournal.ir/article_49518.html.
هدایتی، فاطمه و کمال رهبریمنش (۱۴۰۲) «تبیین رابطۀ پیکرهبندی فضاهای بینابین و کیفیت انعطافپذیری با تأکید بر تطبیقپذیری در مساجد جامع سلجوقی»، باغ نظر، سال بیستم، شماره 126، صص 17-34.
doi: 10.22034/bagh.2023.378019.5311.
گلستانی، سعید و عیسی حجت و مهدی سعدوندی (1396) جستاری در مفهوم پیوستگی فضا و روند تحولات آن در مساجد ایران. نشریه هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی، (۴)22، صص 29-44.
doi: 10.22059/jfaup.2018.65695.
Ardalan, N., & Bakhtiar, L. (1973) The sense of unity: The Sufi tradition in Persian architecture. University of Chicago Press. https://cir.nii.ac.jp/crid/1130000795669831936.
Asadi, S. (2023) Power discourse: Reflecting Shah Abbas I’s political thoughts on Safavid architecture and urban development (Isfahan’s Baghshahr utopia). Arts & Humanities Open Access Journal, 5(1), 1–12. https://doi.org/10.15406/ahoaj.2023.05.00165.
Khajegir, A., Afroogh, M., & Fahim, A. (2018) The art of Islamic architecture during the Safavid period and the introduction of the teachings of Islam. Journal of Fine Arts, 27(3), 45–56.
Utaberta, N., Mamamni, H., Surat, M., Che-Ani, A., & Abdullah, N. (2012) The study on the development of ornamentation in the architecture of the Safavid dynasty. International Journal of Civil, Environmental, Structural, Construction and Architectural Engineering, 6(5), 465–469.
https://publications.waset.org/13277.
Hillier, B., & Hanson, J. (1984). The social logic of space. Cambridge University Press.
Peponis, J., & Wineman, J. (2002). The spatial structure of environment and behavior. In R. B. Bechtel & A. Churchman (Eds.), Handbook of environmental psychology (pp. 271–291). John Wiley & Sons.
