آسیب‌شناسی کاربست نظریۀ پراپ در پژوهش‌های ایرانی

چکیده مقاله :

نظریۀ ریخت‌شناسی افسانه‌ها که ولادیمیر پراپ در اثر کلاسیک خود با عنوان مارفالوژی یا ریخت‌شناسی قصه‌های پریان (1928) مطرح کرد، نقطه‌عطفی در مطالعات روایت‌شناسی محسوب می‌شود. پراپ با تحلیل دقیق ساختار افسانه‌های روسی نشان داد که روایت‌ها از الگوی تکرارشونده‌ای با ۳۱ کنش روایی تبعیت می‌کنند. از آن پس، این نظریه الهام‌بخش پژوهشگران بسیاری در مطالعات تطبیقی، فولکلور و روایت‌شناسی شد. در ایران نیز از دهه‌های گذشته تا امروز، پژوهشگران متعددی با تکیه بر نظریۀ پراپ به تحلیل ساختاری روایت‌های فارسی، از متون حماسی و عرفانی تا قصه‌های عامیانه، پرداخته‌اند. ریخت‌شناسی پراپ نقطۀ حرکتی مفید برای بررسی‌های است که کوشش آنها شناخت تیپ‌ها یا نوع‌های محلی است. بااین‌حال، بررسی پژوهش‌های فارسی نشان می‌دهد که در بسیاری موارد، نظریۀ پراپ به‌صورت سطحی، مکانیکی و بدون درک مبانی نظری یا روش‌شناختی آن به‌کار رفته است. مقالة حاضر با هدف بررسی آسیب‌های موجود در کاربست نظریۀ پراپ در فضای پژوهشی ایران کوشیده است ضمن تحلیل انتقادی این رویه‌ها، چارچوبی اصلاحی برای بهره‌گیری دقیق‌تر از نظریۀ پراپ در مطالعات ادبیات فارسی پیشنهاد کند و در نهایت برای این منظور نتیجه گرفته است که کاربرد نظریۀ پراپ در مطالعات ایرانی غالباً سطحی و تطبیقی بوده و بدون توجه به محدودیت‌ها و زمینه‌های نظری آن صورت گرفته است و پیشنهاد می‌شود به‌جای انطباق صرف الگوی پراپ با متون گوناگون، از روش تحلیلی او برای کشف ساختارهای بومی و تازه در روایت‌های ایرانی بهره گرفته شود تا این نظریه در بستر فرهنگی ایران مورد بازخوانی قرار گیرد و گسترش یابد.

چکیده انگلیسی :

The theory of morphology of folktales, introduced by Vladimir Propp in his classic work Morphology of the Folktale (1928), marks a turning point in narrative studies. Through a detailed analysis of Russian fairy tales, Propp demonstrated that narratives follow a recurrent structural pattern composed of thirty-one narrative functions. Since its publication, this theory has inspired numerous scholars in comparative literature, folklore studies, and narratology. In Iran, researchers over the past decades have applied Propp’s model to the structural analysis of Persian narratives—ranging from epic and mystical texts to folk tales. However, a review of Persian scholarship reveals that Propp’s theory has often been employed in a superficial and mechanical manner, lacking a deep understanding of its theoretical and methodological foundations. This article aims to critically examine the methodological shortcomings in the application of Propp’s model within Iranian research and to propose a revised framework for a more precise and context-aware utilization of his theory in Persian literary studies. The findings indicate that Iranian applications of Propp’s morphology are largely formalistic and comparative, undertaken without sufficient attention to the theory’s inherent limitations and cultural premises. The study suggests that instead of mechanically imposing Propp’s thirty-one functions on diverse texts, scholars should employ his analytical approach as a tool for discovering indigenous narrative structures, thereby reinterpreting and expanding Propp’s theory within the cultural context of Iran.

منابع و مأخذ:

ابراهیمی، مظهر (1395)، «آسیب‌شناسی پژوهش‌های انجام‌شده در ادب فارسی بر مبنای الگوی ولادیمیر پراپ»، فصلنامۀ روایت‌پژوهی، سال چهارم، شمارۀ 14: 1-16.
احمدی، بابک (1372). ساختار و تأویل متن؛ نشانه‌شناسی و ساختارگرایی. تهران: نشر مرکز.
خدیش، پگاه (1387). ریخت‌شناسی افسانه‌های جادویی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
سوسور، فردینان دو. (1370). «مبانی ساختگرایی در زبان‌شناسی». ترجمۀ کوروش صفوی. ساخت‌گرایی و پساساخت‌گرایی و مطالعات ادبی. به کوشش فرزان سجودی. تهران: حوزۀ هنری.
شفیعی کدکنی، محمدرضا (1388). «ساختار ساختارها». مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تربیت معلم، پاییز، شمارۀ 65: 7-14.
فورجانی زاده، شکوه؛ خراسان، محبوبه؛ رشیدی، مرتضی (1398). «نگاهی به کاربرد نادرست و مکانیکی نظریۀ ریخت‌شناسی پراپ در متون فارسی»، فصلنامۀ نقد ادبی، سال 12، شمارۀ 46: صص155-187.
مارتسلف، الریش (1371). طبقه‌بندی قصه‌های ایرانی. ترجمۀ کیکاووس جهانداری. تهران: سروش.
محجوب، محمدجعفر (1386). ادبیات عامیانۀ ایران. به کوشش حسن ذوالفقاری. تهران: نشر چشمه.
مختاری، مسروره (1396). «حکایت روایت؛ آسیب‌شناسی نظریۀ پراپ (مطالعۀ موردی: نظریۀ ریخت‌شناسی ولادیمیر پراپ)»، پژوهش‌نامۀ انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، سال هفدهم، شمارۀ 7: صص 183-197.
Belinskiǐ, V. G. (1955). Polnoe sobranie sochineniǐ. Moscow: AN SSSR → Белинский, В. Г. (1955). Польное собрание сочинений. Москва: АН СССР.
Bremond, C. (1966), “La logique des possibles narratifs “, Communications 8, pp. 60-76.
Bremond, Claude. (1973). Logique du récit. Paris: Éditions du Seuil.
Dundes, A. (1965A). "The structural study of myth and folklore". American Anthropologist, 67(6), 1295–1313.
Dundes, A. (1965B). The Study of Folklore. Englewood Cliffs, N.J. : Prentice-Hall.
Dundes, A. (1968). “Introduction to the second edition”. Morphology of the Folktale. V. Propp, Austin, University of Texas Press: p xi-xvii.
Gorkiǐ, I. K. (1989). “Ob istoricheskoǐ poetike Aleksandra Veselovskogo”. Istoricheskaya poetika. Moscow: Vishaya shkola → Горкий, И. К. (1989). “Об исторической поэтике Александра Веселовского”. Историческая поэтика. Москва, Высшая школа.
Greimas, A. J. (1983). Structural Semantics. Tr. D. McDowell & et al. Nebraska: University of Nebraska.
Levi-Strauss, C. (1977). “Structure and Form: Reflection on a Work by Vladimir Propp”, Theory and History. V. Propp. Minnesota: The Universuty of Minesota.
Neklyodov, S. Y. (1955). “V. Y. Propp i Morfologiya skazki”. Zhivaya starina. No. 3 (7): p. 29-30 → Неклюдов. С. Ю. (1955). «В. Я. Пропп и Морфология сказки». Жизная старина. No. 3 (7): с. 29-30.
Propp, V. Ya. (1969). Morfologia Skazki. Moscow: Nauka → Пропп В.Я. (1969). Морфология сказки, Наука.
Propp, V. Ya. (1976). Folklor i deistvitel’nost’; Izbrannie stat’i. Moscow: Nauka → Пропп В. Я. (1976). Фольклор и Действительность; избранные статьи. Масква: Наука.
Propp, V. Ya. (1986). Istoricheskie Korni Volshebnoǐ Skazki. Leningrad: University of Leningrad → Пропп В.Я. (1986). Исторические корни волшебной сказки. Ленинград: Издательство Ленинградского Университета.
Propp, V. Ya. (2000). Russkie agarnie prazdniki. Moscow: Labirant → Пропп В.Я. (2000). Русские аграрные праздники. Москва: Лабиринт.
Putilov, B. N. (1971). “Vladimir Yakovlevich Propp”. Sovetskaya Etnografiya. No. 1: p. 178-179 → Путилов. Б. Н. (1971). «Владимир Яковлевич Пропп». Советская Этнография. No. 1: с. 178-179.
Putilov, B. N. (1976). “Predislovie”. Folklor i deistvitel’nost’; Izbrannie stat’i. Moscow: Nauka: p. 7-16. → Путилов, Б. Н. (1976). «Предисловие». Фольклор и Действительность; избранные статьи. В. Я. Пропп. Масква: Наука: с. 7-16.
Scholes, R. (1974). Structuralism in Literature: An Introduction. London: Yale University Press.
Tipologicheskie issledovaniya po folkloru (1975). Ed. E. Meletinskiǐ & S. Y. Neklyodov. Moscow: Nauka.
Todorov, T. (1969A). “Structural Analysis of Narrative”, Tr. Arnold Weinstein. NOVEL: A Forum on Fiction, Vol. 3, No. 1, pp. 70-76.
Todorov, T.(1969B). Grammaire du Décaméron. Paris: Mouton.
Veselovskiǐ, A. N. (1940). Istoricheskaya poetika. Leningrad: Khudozhestvenaya literature → Веселовский, А.Н. (1940). Историческая поэтика. Ленинград: Художественная Литература.