سفرهای عرفانیِ ابن عربی در رمان "گاه ناچیزی مرگ": خوانشی بر مبنای دوازده کهن‌الگو

چکیده مقاله :

رمان الموت الصغیر نوشتۀ محمدحسن علوان، نویسندۀ سعودی وبرندۀ جایزۀ بوکر عربی، بازخوانیِ نوآورانه‌ای از زندگی و سیر و سلوک عرفانی ابن عربی در قالب روایت اول‌شخص و ساختار داستانی است. این رمان عربی با تقسیم زندگی ابن عربی به دوازده سفر، از یک‌سو به ساختار سنّتی سلوک عارفان پایبند مانده، و از سوی دیگر، با طرح مراحل درونی این سفرها، به بازنمایی تحولات روحی، روانی و معرفتی او می‌پردازد. هدف این مقاله، بررسی این سفرهای دوازده‌گانه با تکیه بر نظریۀ کهن‌الگوهای سفر قهرمان از دیدگاه کارول پیرسون است. بر اساس یافته‌های پژوهش، الگوی سفر قهرمان در این رمان نه‌تنها به‌خوبی بازآفرینی شده، بلکه ترتیب دگرگونی‌های درونی شخصیت نیز با ترتیب کهن‌الگوهای پیرسون همخوانی دارد. دوازده کهن‌الگوی اصلی از «معصوم» تا «حاکم»، در امتداد این روایت، تجلی سفر درونی ابن عربی به سوی وحدت وجود، کشف حقیقت و شکوفایی خویشتن‌اند. پیوند عمیق میان عناصر عرفانی و اسطوره‌ای در روایت، به شخصیت ابن عربی جلوه‌ای اسطوره‌وار بخشیده که مخاطب معاصر را به تأملی دوباره در مفهوم قهرمان، سفر روحانی و تحول شخصیت در بستر عرفان اسلامی وا می دارد .

چکیده انگلیسی :

The novel al-Mawt al-Ṣaghīr by the Saudi writer and Booker Prize laureate Mohammed Hasan Alwan offers an innovative reimagining of the life and mystical journey of Ibn ʿArabī through a first-person narrative and literary structure. Dividing Ibn ʿArabī’s life into twelve journeys, the novel simultaneously adheres to the traditional framework of Sufi path-seeking while portraying the inner stages of his spiritual, psychological, and intellectual transformations. This article examines these twelve journeys through the lens of Carol Pearson’s theory of the hero’s archetypal journey. The findings reveal that the hero’s journey is not only successfully reconstructed in the novel but also that the sequence of Ibn ʿArabī’s inner transformations aligns with Pearson’s twelve archetypes. These archetypes, from the “Innocent” to the “Ruler,” manifest in the narrative as stages of Ibn ʿArabī’s inner quest toward the doctrine of waḥdat al-wujūd (Unity of Being), the discovery of truth, and the flourishing of the self. The deep interweaving of mystical and mythological elements in the narrative grants Ibn ʿArabī an archetypal and mythical aura, prompting the contemporary reader to reconsider the meaning of the hero, the spiritual journey, and character transformation within the framework of Islamic mysticism

منابع و مأخذ:

آریان، حسین، (1388)، «سفر از منظر قرآن، عرفان و ادبیات عرفانی»، فصلنامة ادبیات فارسی، سال 5، شمارة 13، صص 170- 193.
ابن عربی، محمد بن علی، (1385)، «فصوص الحکم»، ترجمه، توضیح و تحلیل: محمدعلی موحد و صمد موحد، تهران: کارنامه.
استیس، والتر ترنس، (1375)، «عرفان و فلسفه»، ترجمة بهاء‌الدین خرمشاهی، تهران: سروش.
ایزدی، زهرا و علی اسودی، (1400)، «بررسی کهن‌الگوی حاکم در رمان موت صغیر بر اساس نظریه پیرسون کی‌مار»، نشریة ادب عرب، دورة 13، شمارة 4، صص 1- 15.
ایزوتسو، توشی‌هیکو، (1372)، «زندگی و اندیشة ابن عربی»، ترجمة همایون همتی، کیهان فرهنگی، سال 10، شمارة 1، صص 38- 41.
باقی‌نژاد، عباس، (1400)، «زندگی‌نامه نویسی: ماهیت، ساختار، گونه‌ها»، پژوهش‌های نثر و نظم فارسی، سال 5، شمارة 11، صص 183- 208.
برزگر خالقی، محمدرضا، (1371)، «دربارة زندگی، آثار و افکار ابن عربی»، ادبستان فرهنگ و هنر، شمارة 34، صص 6- 13.
بهارنژاد، زکریا، (1386)، «ابن عربی و نظریه وحدت وجود»، فصلنامه فلسفه و کلام اسلامی آینة معرفت، صص 43- 65.
پارسی‌نژاد، کامران، (1385)، «زندگی‌نامه داستانی»، ماهنامة ادبیات داستانی، سال 12، شمارة 104، صص 21- 23.
پیرسون، کارول، (1394)، «بیداری قهرمان درون»، ترجمه: فرناز فرود، تهران: کلک آزادگان.
جهانگیری، محسن، (1394)، «محی‌الدین ابن عربی (چهرة برجستة عرفان اسلامی)»، چاپ هفتم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
چیتیک، ویلیام، (1384)، «عوالم خیال (ابن عربی و اختلاف ادیان)»، ترجمة قاسم کاکایی، تهران: هرمس.
حیدری، طاهره، (1400)، «بررسی شخصیت‌شناختی ابن عربی در رمان موت صغیر اثر محمدحسن علوان بر پایة کهن‌الگوی آنیما»، پژوهش‌های ادب عرفانی، سال 15، شمارة 2، پیاپی 47، صص 37- 52.
خزایی، محمد، (1388)، «ترجمان الاشواق: نمادپردازی انسان کامل»، کتاب ماه ادبیات، شمارة 27، پیاپی 141، صص 21- 25.
ردة حسين الحارثي، سميرة(2017م). المكان، الصور ة والدلالة ؛ رواية موت صغير لمحمد حسن علوان نموذجا، حولية كلية اللغة العربية بنين بجرجا، جامعة الأزهر، العدد الحادي و العشرون، الجزء الرابع، ص3592.
شجاری، مرتضی، (1389 الف)، «علم و معرفت از دیدگاه ابن عربی»، پژوهشنامة عرفان، سال 2، شمارة 3، صص 19- 41.
شجاری، مرتضی، (1389 ب)، «غایت سیر و سلوک از دیدگاه ابن عربی»، مطالعات عرفانی، شمارة 11، صص 115- 144.
طاهریان، مهدی، (1389)، «وحدت شخصی وجود ابن عربی و لوازم آن»، فصلنامة فلسفه و کلام اسلامی آینة معرفت، صص 55- 80.
فخار نوغانی، وحیده، (1394)، «بررسی معانی سفر آفاقی و دستاورهای آن از منظر عرفای مسلمان»، فصلنامة عرفان اسلامی، سال11، شمارة 43، صص 221- 141.
قربی، یونس، (1399)، «شخصیت و شخصیت‌پردازی در رمان موت صغیر اثر محمدحسن علوان»، چهارمین کنفرانس بین‌المللی زبان، ادبیات، تاریخ و تمدن.
قلیچ، محمود ارول، (1391)، «آفاق عرفان ابن عربی»، ترجمة توفیق ه.سبحانی، تهران: هرمس.
العبادی، قطب‌الدین ابوالمظفر، (1347)، «التصفیه فی احوال المتصوفه»، تصحیح غلام‌حسین یوسفی، تهران: بنیاد فرهنگ.
عداس، کلود، (1382)، «ابن عربی؛ سفر بی بازگشت»، ترجمة فریدالدین رادمهر، تهران: نیلوفر.
عداس، کلود، (1387)، «در جستجوی کبریت احمر»، ترجمة فریدالدین رادمهر، تهران: نیلوفر.
علوان، محمد حسن، (2016)، "الموت الصغیر"، ، بیروت ، دار الساقي للطباعة والنشر.
علوان، محمد حسن، (1397)، «گاه ناچیزی مرگ»، ترجمه: امیرحسین الهیاری، تهران: مولی.
غیبی، عبدالاحد، مسعود باوران پوری، مهین حاجی‌زاده و خلیل پروینی، (1399)، «الاتصال غیر اللفظی فی روایه موت صغیر لمحمدحسن علوان دراسه سیمیولوجیه»، نشریه بحوث فی اللغه العربیه و آدابها، شمارة 23.
کاظم علیلو، سهیلا، (1400)، «بررسی و تحلیل عناصر داستانی رمان موت صغیر»، پایان‌نامه ارشد ادبیات عربی دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، استاد راهنما: عبدالاحد غیبی، استاد مشاور: علی صیادانی.
کاکایی، قاسم، (1379)، «کاوشی در مشرب فکری ابن عربی»، فصلنامة اندیشة دینی دانشگاه شیراز، دوة 2، شمارة 1 و 2، پیاپی 5 و 6، صص 115- 140.
کاویانی، منصوره (شیوا)، (1368)، «زندگی، آثار و عقاید ابن عربی»، کیهان فرهنگی، سال 6، شمارة 5، صص 16- 21.
ناظمیان، رضا و محمدهادی مرادی و هادی عزیزی، (1400)، «تحلیل روایه موت صغیر علی اساس المنهج النفسی (نظریات فروید و لاکان نموذجا)»، نشریه اللغه العربیه و آدابها، دورة 17، شمارة 51.