نقش گنبد در شکوه معماری ایرانی اسلامی

چکیده مقاله :

گنبد به ‌عنوان یکی از برجسته‌ترین و نمادین‌ترین عناصر معماری، از دیرباز در طراحی بناهای مذهبی و تاریخی ایران جایگاه ویژه‌ای داشته است. ساخت گنبد به مثابه یکی از پیشرفته ترین تکنیک های پوشش دهانه، در دوره ساسانی راه تکامل خود را پیموده و اگر چه ریشه هایی در معماری دوره عیلامی در جامه ی طاق آهنگ دارد، لیک به شکلِ گنبد با اصول ساخت معین در راستای انتقال مفهومی از یک بنای فاخر، بی شک کاخ های پادشاهی ساسانی و آتشکده های این دوران بستر این عنصر شاخص، برای نشان دادن شکوه بناهای مذکور و توانایی سازندگانِ زمانِ خود بوده اند. گنبدها در تاریخ معماری ایران، پس از اسلام نیز به عنوان نمادی از شکوه، عظمت و ارتباط میان زمین و آسمان شناخته می شده اند و امتداد مسیر مفهومی و نمادین خود را در جای گیری مجدد بر روی بناهای مذهبی در ابتدا با جایگزین شدن مسجد به جای آتشکده و سپس بر بنای تازه ساخته شده مساجد جدید پیموده اند. در مقاله حاضر با استفاده از روش تحقیق توصیفی و با بهره گیری از ابزار کتابخانه ای، به تجزیه و تحلیل و با بررسی شاخص های ارزیابی شکوه معماری، به نقش گنبد در ایجاد شکوه معماری ایران پرداخته شده است. این پژوهش با تحلیل نمونه های موردی و نظرات صاحب نظران در این زمینه، چندی از نمونه های موجود از گنبدهای با شکوه با شاخصه های مطروحه را بررسی و در انتها پیشنهاداتی در راستای ارتقای شکوه آن ارائه نموده است.

چکیده انگلیسی :

The dome, as one of the most prominent and symbolic architectural elements, has long held a special place in the design of religious and historical buildings in Iran. Dome-making, as one of the most advanced techniques for covering openings, evolved during the Sassanid period. Dome-making has its roots in the architecture of the Elamite period called the Taq-e-Ahang, but in the form of a dome with specific construction principles in order to convey the concept of a luxurious building, undoubtedly the royal palaces and Sassanid fire temples of this period were the beginning of dome-making. Domes have been known in the history of Iranian architecture, even after Islam, as a symbol of splendor, grandeur, and the connection between earth and sky, and have continued their conceptual and symbolic path in their re-positioning on religious buildings, initially with the replacement of mosques in place of fire temples, and then on newly constructed buildings of new mosques. In this article, using a descriptive research method and library tools, the role of the dome in creating the architectural splendor of Iran has been analyzed and evaluated by examining the indicators of architectural splendor. The authors have analyzed case studies and opinions of experts in this field, and have examined several existing examples of magnificent domes with the proposed indicators, and finally, they have presented suggestions for enhancing their splendor.

منابع و مأخذ:

• اردلان، نادر و لاله بختیار (1380) حس وحدت سنت عرفانی در معماری ایرانی، شاهرخ، حمید، چاپ اول، تهران، نشر خاک
• الیاسیان، ایمان (1399) سازه های غشایی و نقش گنبد در معماری ایرانی اسلامی، چاپ اول، تهران، کتاب سبز
• پوپ، آرتور و فیلیس آکرمن (1387) سیری در هنر ایران، نجف دریابندری، چاپ اول، تهران، علمی و فرهنگی
• پیرنیا، محمدکریم (1383) سبک شناسی معماری ایرانی، غلامحسین معماریان، چاپ اول، تهران، سروش دانش
• پیرنیا، محمدکریم (1381) آشنائی با معماری اسلامی ایران، غلامحسین معماریان، چاپ ششم، تهران، دانشگاه علم و صنعت
• حاتمی، نصاری و دیگران، ( 1391) بررسی مسیر تکاملی گنبد در معماری ایرانی – اسلامی از منظر گونه شناسی ، نشریه هنر اسلامی، شماره 45، دوره 19 ، صص 134 الی 149
• حیدری، رضا (1393) " بررسی تاریخچه و سیر تکاملی گنبد در معماری ایران" کنفرانس ملی معماری و منظر شهری پایدار مشهد
• حیدری، کیاوش و شعیب کاسه گر محمدی (1395) "تاثیر پذیری معماری بنای سانتاماریادیفیوره از معماری ایرانی گنبد سلطانیه و برج پترناس از معماری گنبد قابوس" چهارمین کنفرانس ملی توسعه پایدار در علوم جغرافیا و برنامه ریزی، معماری و شهرسازی تهران
• رجبی، فاطمه (1398) تاق و قوس در معماری ایران، چاپ اول، تهران، انتشارات دانشگاه پیام نور
• رضایی، الناز و ثبوتی، هومن(1396) "گنبدها تجسم روح معماری هنری ایران"، سومین کنگره بین المللی معماری و شهرسازی معاصر خاورمیانه. تهران
• زارعی، محمد ابراهیم (1381) آشنائی با معماری جهان، چاپ دوم، تهران، نشر فن آوران
• زمرشیدی، حسین (1387) طاق و قوس در معماری ایران، چاپ اول، تهران، شرکت عمران و بهسازی شهری ایران
• سلطان زاده، حسین (1372) فضاهای ورودی در معماری سنتی ایران، چاپ اول، تهران، معاونت امور اجتماعی و فرهنگی
• سیاه کوهیان، هاتف ( 1391) تاثیر عرفان اسلامی بر معماری ایرانی با تاکید بر تزئینات گنبد سلطانیه، فصلنامه تخصصی عرفان اسلامی ، سال نهم، شماره 34
• قبادیان، وحید (1387) بررسی اقلیمی ابنیه سنتی ایران، چاپ پنجم، تهران، موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران
• قمشی، محسن (1399) "مقایسه گنبدهای اورچین (نمونه موردی: گنبدهای اورچین شهرستان دزفول)" چهارمین کنفرانس بین المللی عمران و معماری در مدیریت شهری قرن ۲۱ تهران
• کیانی، محمد یوسف (1387) معماری ایران دوره اسلامی، چاپ هفتم، تهران، سمت
• گرامی، محسن و فرزانه احمدی (1393) "راهکارهای سبک سازی گنبد در معماری ایرانی – اسلامی" همایش ملی معماری، عمران و توسعه نوین شهری تبریز
• محمودی، مهناز (1388) بادگیر نماد معماری ایران، چاپ اول، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری نشر یزدا
• گردابی، بهراد (1403) " شکوفایی هنر معماری ایرانی اسلامی با بررسی نمونه هایی از سازه های معماری و مختصری از تاریخ معماری اسلامی" هفتمین کنفرانس بین المللی عمران، معماری، شهرسازی با رویکرد توسعه زیرساخت های شهری
• نصر، سید حسین (1394) هنر و معنویت اسلامی، رحیم قاسمیان، چاپ سوم، تهران، حکمت
• وحدت طلب، مسعود و احمدنژاد، فرهاد،1397بررسی تجربی عوامل موثر در مطلوبیت زیبایی شناسانه تناسبات گنبدهای معماری ایرانی- اسلامی
• وحدت طلب، مسعود و کیمیا نکوهش(1401) " پیوندها و کاربست آنها در معماری ایرانی- اسلامی" اولین کنفرانس ملی عمران، معماری و مدیریت شهری اهواز
• هیلن برند، رابرت (1393) معماری اسلامی: شکل، کارکرد و معنی، باقر آیت الله زاده شیرازی، صالح طباطبایی، چاپ هفتم، تهران، روزنه